Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Saayinsii Naannoo kutaa 5

Saayinsii Naannoo kutaa 5 Temari irratti kaardii qayyabannaa 15 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

15
Kaardii
5
Boqonnaawwan
2
Foormulaa
9
Gabatee wabii
Grade 5 Environmental Science
Kitaaba
Bilisa
Gatii
30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi

01

Argama Itoophiyaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Gosa argama bakka tokkoo kaartaa irratti adda baasuuf fi ibsuuf gargaara.

Of eeggadhu

Argama sirrii biyyoota ollaan yookiin lafaa fi bishaaniin hin ibsinaa. Argamni sirriin lakkoofsa dalgee fi dheerinaan qofa ibsama, argamni walbiraa immoo wantoota naannootiin ibsama.

Grade 5 Environmental Science, fuula 1-17 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Saayinsii Hubachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Hamma wantaa fi humna harkisaa qaama tokko irratti dalagu adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Mass jechuun hamma wanti tokko of keessaa qabu yoo ta'u, weight immoo humna harkisa lafaa qaamicha gara lafaatti harkisudha.

Grade 5 Environmental Science, fuula 18-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Sagaleen haalota wantootaa adda addaa fi qullaa keessa akkamitti akka darbu ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Sagaleen vaakiyuumii keessa hin darbu; daddarbi sagalee jajjaboo keessatti baay'ee saffisaa fi gaazii keessatti immoo baay'ee suutaadha.

Grade 5 Environmental Science, fuula 18-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

V=lwhV = l \cdot w \cdot h
VV
Qabiyyeem3\text{m}^3
ll
Dheerinam\text{m}
ww
Dalgam\text{m}
hh
Olka'iinsam\text{m}

Yoom akka itti fayyadamtu

Hamma qabiyyee wanta boca rektangulaarii qabuu shallaguuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Dheerinni, dalgeen fi hojjaan walitti baay'ifamuu isaaniin dura safartuu walfakkaatuun ta'uu isaanii mirkaneessi.

Grade 5 Environmental Science, fuula 18-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

03

Naannoo Uumamaa

Tmean=Tmax+Tmin2T_{\text{mean}} = \frac{T_{\text{max}} + T_{\text{min}}}{2}
TmeanT_{\text{mean}}
Giddu-galeessa ho'a guyyaaC^{\circ}\text{C}
TmaxT_{\text{max}}
Ho'a guyyaa ol'aanaaC^{\circ}\text{C}
TminT_{\text{min}}
Ho'a guyyaa gadi'aanaaC^{\circ}\text{C}

Yoom akka itti fayyadamtu

Giddu-galeessa ho'a bakka tokkoo kan guyyaa tokkoo shallaguuf gargaara.

Of eeggadhu

Osoo lamaaf hin qoodin dura ho'a ol'aanaa fi gadi'aanaa walitti ida'aa.

Grade 5 Environmental Science, fuula 53-103 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Bineensa BiyyooleePaarkii Biyyooleessaa ykn Bakka Eegumsaa
Waaliyaa AyibeksiiPaarkii Biyyooleessaa Gaarreen Semeeniitti
Gadaadaa (Nyaalaa)Paarkii Biyyooleessaa Gaarreen Baaleetti
Qamalee GalaadaaPaarkii Biyyooleessaa Gaarreen Semeeniitti
Borofa MinilikPaarkiiwwan Biyyooleessaa Semeenii fi Baaleetti
QorkeePaarkii Biyyooleessaa Najj Saarii fi Senqelleetti
Jeedala DiimaaPaarkiiwwan Biyyooleessaa Semeenii fi Baaleetti
Harree DiidooPaarkii Biyyooleessaa Yangudii Raasaatti

Yoom akka itti fayyadamtu

Bineensota Itoophiyaa qofa keessatti argaman bakka paarkii isaanii waliin wal-simsiisuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 53-103 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sirna YaatuuKallattii YaatiiLaggreen Gurguddoo
Yaatuu Galaana MeditiraaniyaaniiKaaba-DhihaAbbaayyaa, Takazee, Baaroo
Yaatuu Garba HindiiKibba-BahaWaabee Shaballee, Gannaalee
Yaatuu Dhooqa QorqoraaBiyya keessatti kan hafuAwaash, Giibee

Yoom akka itti fayyadamtu

Kallattii yaatii fi bakka gahiinsa lagaalee Itoophiyaa beekuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 53-103 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosa BiyyooHamma QaphxiiBishaan QabachuuBiqiltootaaf
Biyyoo CirrachaawaaQaphxii gurguddaaGadi-aanaaMijataa miti
Biyyoo SupheeQaphxii baay'ee xixiqqaaOl'aanaaMijataa miti (qilleensa dhabsa)
Biyyoo Gabbataa (Loam)Makaa xixiqqaa fi gurguddaaMadaalawaaBaay'ee mijataadha

Yoom akka itti fayyadamtu

Gosoota biyyoo hamma qaphxii, dandeettii bishaan qabachuu fi biqilaaf ta'uu isaaniitiin wal-bira qabuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 53-103 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Haala qilleensa guyyaa tokkoo fi kan yeroo dheeraa adda baasuuf gargaara.

Of eeggadhu

Haalli qilleensaa sa'aatii 24 keessatti jijjiirama, wariqilleensi garuu giddu-galeessa yoo xiqqaate waggaa 30ti.

Grade 5 Environmental Science, fuula 53-103 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Badaadhummaa Aadaa Itoophiyaa

Gosa Dhaala AadaaFakkeenya Itoophiyaa UNESCOtti Galmaa'an
Dhaala QabatamaaAxum Obelisk, Lalibela Rock-Hewn Churches, Gondar Castles, Harar Jugol, Tiya Stones, Konso Landscape, Lower Awash, Lower Omo, Simien Mountains
Dhaala Qabatamaa Hin TaaneMeskel Festival, Timket Festival, Fichee-Chambalaalla, Gada System, Irreecha

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhaala aadaa qabatamaa fi dhaala aadaa qabatamaa hin taane adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dhaalli aadaa qabatamaan meeshaalee fi ijaarsawwan yoo ta'an, ayyaanonnii fi sirni Gadaa dhaala qabatamaa hin taanedha.

Grade 5 Environmental Science, fuula 104-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosa AlbuudaaBakka Itoophiyaa Keessatti Argamu
WarqiiSouthern Ethiopia, Oromia
PilaatiiniyeemiiWollega
SibiilaWollega, Hararghe, Tigray
SoogiddaAfar, Moyale, Bale, Tigray
Dhagaa cileeWollega, Gondar, Wollo, North Shewa
PeetirooliyeemiiOgaden, Gambella
Annisaa Ji'ootarmaalii (Geothermal Energy)Rift Valley

Yoom akka itti fayyadamtu

Qabeenya albuudaa Itoophiyaa fi bakkeewwan isaanii adda baasuuf gabatee kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Humna hurkaa kan argamu Qilee Rifiitiitti yoo ta'u, boba'aan immoo Ogaadeen fi Gambeellaatti argama.

Grade 5 Environmental Science, fuula 104-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosa WarshaaAmala IjooFakkeenya
Cottage IndustryMeeshaalee salphaa, kaappitaala xiqqaa, iddoo xiqqaa fayyadamaSuphee tolchuu, hojii gogaa, wayyaa dha'uu aadaa, hojii mukaa
Light IndustryOomishaalee qonnaa fi kanneen walakkaan qophaa'an qindeessaHuccuu, nyaata qindeessuu, waraqaa, maxxansa, meeshaalee gogaa
Heavy IndustryInvastimantii guddaa, maashinoota gurguddoo walxaxoo, humna namaa leenji'eOomisha simintoo, faabrikaa sibiilaa, warshaa keemikaalaa, konkolaataa walitti qabuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Warshaalee Itoophiyaa bal'ina, galtee fi walxaxummaa isaaniitiin ramaduuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Warshaan nyaataa fi huccuu warshaa salphaa keessatti ramadamu, simintoo fi sibiilli immoo warshaa ulfaataadha.

Grade 5 Environmental Science, fuula 104-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

05

Dhimmoota Qaxxaamuraa Dhiibbaa Geessisan

Qoricha AraadaaKeemikaala Keessa JiruMiidhaawwan Fayyaa Ijoo
Tamboo (Sigaaraa)NicotineDhahaannaa onnee fi dhiibbaa dhiigaa dabala, dhukkuba sirna hargansuu fi kaanseeriif saaxila
Dhugaatii alkooliiEthanolSirna narvii gidduugaleessaa adoocha, dandeettii yaadachuu hir'isa, madaallii dhabsiisa, tiruu fi garaacha miidha
JimaaCathinoneGoginsa garaa, fedhii nyaataa dhabuu, ilkaan mancaasuu, boqonnaa dhabuu fi jeeqama sammuu fida

Yoom akka itti fayyadamtu

Qorichoota araada fidan, keemikaalota isaanii fi miidhaa isaan fayyaa irratti geessisan adda baasuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 145 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Olka'iinsa fi Naannoo QilleensaaSaaxilamummaa OolaaNaannoolee Saaxilamoo
Bakkeewwan Gammoojjii (Kollaa fi Gammoojjii)Baay'ee Ol'aanaaAfaar, Somaalee, Baha Tigraay, Baha Amaaraa, Kibba Oromiyaa fi Kibba Oomoo
Bakkeewwan Baddaa (Baddaa, Badda-daree, Wurch)Gadi AanaaGaarreen bosonaan uwwifaman kan akka Intxoxxoo fi Yakkkaa Kaaba Finfinnee

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaa saaxilamummaa oolaa kutaalee lafaa fi kutaalee qilleensaa Itoophiyaa adda addaa walbira qabuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 145 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gocha Aadaa Miidhaa GeessisuMiidhaa Ijoo
Dhagna Qabaa IntalaaRakkoo fayyaa hamaa, dhiiguu fi miidhaa qaamaa fida
Fuudha Umrii Malee fi ButiiJeeqama xiinsammuu, barnoota addaan kutuu fi rakkoo hawaasummaa fida
Huuba Buqqisuu fi Qoricha Aadaa Safara Malee FudhachuuDhibee daddarboo, summii hamaa fi carraa du'aa fida
Miidhaginaaf Qaama QoruuMiidhaa gogaa fi dhibeewwan dhiigaan daddarbaniif saaxilamuu fida

Yoom akka itti fayyadamtu

Gochaalee aadaa miidhaa geessisanii fi miidhaa fayyaa yookiin hawaasummaa isaan fidan tarreessuuf gargaara.

Grade 5 Environmental Science, fuula 145 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 5 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Saayinsii Naannoo kutaa 5 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 5 irraa kaardii 15: Argama Itoophiyaa, Saayinsii Hubachuu, Naannoo Uumamaa, Badaadhummaa Aadaa Itoophiyaa fi Dhimmoota Qaxxaamuraa Dhiibbaa Geessisan. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 5 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?
Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 5 Environmental Science irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani