Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Saayinsii Waliigalaa kutaa 7

Saayinsii Waliigalaa kutaa 7 Temari irratti kaardii qayyabannaa 19 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

19
Kaardii
7
Boqonnaawwan
2
Foormulaa
9
Gabatee wabii
Grade 7 General Science
Kitaaba
Bilisa
Gatii
6 Fulbaana 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi

01

Yaad-rimee Bu'uuraa Saayinsii

MeeshaaFayidaa Guddaa
Triple-beam balanceMass wanta tokkoo safaruuf
Graduated cylinderVolume dhangala'oo milliliters dhaan sirriitti safaruuf
ThermometerTemperature safaruuf
Bunsen burnerQabiyyee ibidda dandamatu ho'isuuf
Petri dishBacteria horsiisuu fi lakkaa'uuf
TongsBeakers fi qadaada crucible ho'aa ta'an qabuuf
Test tubesDhangala'oo muraasa walitti makuuf yookiin ho'isuuf qabachuuf
BeakerDhangala'oowwan qabachuu fi ho'isuuf

Yoom akka itti fayyadamtu

Saampila saayinsii safaruu, qabachuu, ho'isuu yookiin baakteeriyaa baay'isuuf meeshaa mana yaalii sirrii ta'e filachuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Hanga dhangala'aa sirritti safaruuf biikarii ykn tuubboo yaalii hin fayyadamin. Yeroo hunda silindarii safaraa fayyadami.

Grade 7 General Science, fuula 1-20 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Saayintistii ItoophiyaaGumaacha Saayinsii
Dr. Aklilu LemmaFiriin endod dhukkuba schistosomiasis yaaluuf akka molluscicide ta'ee tajaajilu argataniiru
Prof. Yalemtsehay MekonnenHuman physiology, dhiibbaa pesticide fi medicinal plants irratti qorannoo gaggeessaniiru
Dr. Tewolde Berhan Gebre EgziabherBiodiversity fi mirgoota genetic resource hawaasaa eeganiiru
Prof. Gebisa EjetaSanyiiwwan sorghum oomisha guddaa kennanii fi hongee dandamatan horsiisaniiru

Yoom akka itti fayyadamtu

Saayintistoota Itoophiyaa beekamoo fi gumaacha isaanii kan fayyaa, qonnaa fi naannoo keessatti taasisan yaadachuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Saayintistii tokkoon tokkoo isaanii argannoo isaanii wajjin sirriitti walitti hidhi, keessattuu Dr. Akliiluu Lammaa kan indoodii fi Prof. Gabisaa Ejjetaa kan boqqolloo bishingaa wajjin wal qabsiisi.

Grade 7 General Science, fuula 1-20 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Maaterii Naannoo Keenyaa

ρ=mV\rho = \frac{m}{V}
ρ\rho
Rukkinakgm3kg\,m^{-3}
mm
Hangakgkg
VV
Qabiyyeem3m^3

Yoom akka itti fayyadamtu

Foomulaa kanatti fayyadamuun density, mass, yookiin volume wanta tokkoo shallagi.

Of eeggadhu

Safartuuwwan wal-simsiisi. Mass yoo grams ta'ee fi volume yoo cubic centimeters ta'e, density'n grams per cubic centimeter ta'a malee kilograms per cubic meter miti.

Grade 7 General Science, fuula 21-68 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

GosaMaal irraa akka ijaarameAkkamitti akka diigamu yookaan adda ba'uFakkeenya
ElementAtomii gosa tokkoo qofa irraa ijaarame.Karaa keemikaalaa kamiinuu gara wanta salphaatti diigamuu hin danda'u.Cu\text{Cu}
CompoundElementoota lama yookaan sanaa ol adda addaa kan safara ulfaatinaa murtaa'aadhaan karaa keemikaalaan wal qabatan. Amala mataa isaa qaba, kan elementoota irraa ijaarame sanaa wajjin walitti hin dhufu.Karaa keemikaalaan qofa gara elementoota isaatti diigama, fakkeenyaaf bishaan keessa elektrikii dabarsuun hydrogen fi oxygen argachuu. Karaan qaamaa tokkoyyuu isa hin adda baasu.H2O\text{H}_2\text{O}
MixtureWantoonni lama yookaan sanaa ol hidhata keemikaalaa malee, safara kamiinuu karaa qaamaan walitti makaman. Wanti keessa jiru hundinuu amala ofii isaa eeggata.Karaa qaamaan adda ba'a: filtration, evaporation, distillation yookaan maagneetii.qilleensa

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin wanta tokko element, compound yookaan mixture jedhee akka adda baaftu, yookaan akkamitti akka diigamu si gaafatu itti fayyadami. Dursii waan tokko gaafadhu: kutaaleen isaa karaa keemikaalaan wal qabataniiru moo walitti makaman qofa?

Of eeggadhu

Barattoonni lakkoofsa 2 xiqqoo O2\text{O}_2 keessa jiru arganii compound jedhu. Compound elementoota lama yookaan sanaa ol adda addaa barbaada. O2\text{O}_2 garuu atomii element tokkichaa lama waan ta'eef, oxygen gas ammallee element dha. H2O\text{H}_2\text{O} immoo elementoota lama adda addaa waan qabuuf compound dha. Dogoggorri kun bishaan soogiddaa irratti faallaa ta'a: dhangala'aa qulqulluu tokkicha waan fakkaatuuf compound jedhama. Garuu bishaanicha danfisuun yoo balleessite soogiddi utuu hin jijjiiramin deebi'a, akka feetettis soogidda itti dabaluu yookaan hir'isuu dandeessa, kanaafuu mixture dha.

StateBocaVolumeAmala particles
SolidBoca murtaa'aa qaba.Volume murtaa'aa qaba.Walitti dhiphatanii kaa'amaniiru, iddoo dhaabbataa irrattis raafamu qofa. Solid cunqursuun hin danda'amu.
LiquidBoca murtaa'aa hin qabu. Hamma sadarkaa ofii isaatti boca qodaa isaa fudhata.Volume murtaa'aa qaba.Walitti dhiyaatanii jiru, garuu wal irra mucucaatu. Dhangala'aan cunqursuun hin danda'amu.
GasBoca murtaa'aa hin qabu. Hamma qodaa guutuu guututti ni babal'ata.Volume murtaa'aa hin qabu.Baay'ee wal irraa fagaatanii jiru, bilisaan saffisaanis socho'u. Iddoon duwwaan gidduu isaanii jiru gas volume xiqqaa keessatti akka cunqurfamu godha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin wanta tokko ibsee haala sadan guyyuu keessaa isa kam, solid, liquid yookaan gas, akka ta'e gaafatu, yookaan yeroo cabbiin baqee bishaan ta'ee bishaanis danfee hurka ta'u maaltu jijjiirama jedhee gaafatu itti fayyadami. Plasma haala afraffaa yoo ta'u, booda barata.

Of eeggadhu

Barattoonni boca fi volume walitti makuun, dhangala'aan boca isaa yeroo jijjiiru arganii volume murtaa'aa hin qabu jedhanii deebisu. Bishaan 250 mL beeker keessaa gara fiilaaskii geengoo keessatti naqi: bocni ni jijjiirama, 250 mL garuu hin jijjiiramu. Kan lachanuu hin qabne gas dha. Gas akka dhangala'aa qodaa jalatti hin taa'u. Golee hunda hamma guututti ni babal'ata, kanaafuu dhangala'aan fuula argamu qaba, gas garuu hin qabu.

03

Elemantoota, Koompaawundoota fi Ri'aakshinii Keemikaalaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Seera tursiisa hangaa bu'uureffachuun himoota keemikaalaa walqixxisiisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hima keemikaalaa walqixxisiisuuf lakkoofsa gadii (subscript) gonkumaa hin jijjiirinaa, kun eenyummaa wantichaa waan jijjiiruuf. Foormulaa dura lakkoofsa qofa (coefficient) dabaluun walqixxisiisaa.

Grade 7 General Science, fuula 69-95 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Vaaleensii fayyadamuun foormulaa keemikaalaa kompaawundoota baayinerii yookiin pooli-atoomikii sirriitti barreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Aayooniin pooli-atoomikii tokko lakkoofsa gadii (subscript) 1 ol yoo qabaate, aayoonicha dura golboo keessa galchuun barbaachisaadha, fakkeenyaaf (NH4)2SO4.

Grade 7 General Science, fuula 69-95 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Element nameLatin nameChemical symbol
SodiumNatriumNa
PotassiumKaliumK
IronFerrumFe
CopperCuprumCu
SilverArgentumAg
GoldAurumAu
LeadPlumbumPb
TinStannumSn
MercuryHydrargyrumHg

Yoom akka itti fayyadamtu

Mallattoolee elementoota maqaa Ingiliffaa isaanii wajjin wal hin fakkaanne adda baasuuf yookiin barreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yeroo hunda qubee jalqabaa guddaadhaan, isa lammaffaa ammoo qubee xiqqaadhaan barreessi. Fakkeenyaaf Na bakka NA barreessuun dogoggora.

Grade 7 General Science, fuula 69-95 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Polyatomic ionFormulaValence
AmmoniumNH4+\text{NH}_4^+1
HydroxideOH\text{OH}^-1
NitrateNO3\text{NO}_3^-1
Hydrogen carbonateHCO3\text{HCO}_3^-1
SulfateSO42\text{SO}_4^{2-}2
CarbonateCO32\text{CO}_3^{2-}2
SulfiteSO32\text{SO}_3^{2-}2
PhosphatePO43\text{PO}_4^{3-}3

Yoom akka itti fayyadamtu

Kompaawundoota aayoonota pooli-atoomikii qaban keessatti foormulaa keemikaalaa barreessuuf vaaleensii barbaaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Lakkoofsi vaaleensii hamma chaarjii aayoonichaa qofa agarsiisa, mallattoo poozatiivii (+) yookiin negaatiivii (-) hin qabaatu.

Grade 7 General Science, fuula 69-95 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Seelii akka Bu'uura Jireenyaatti

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa maayikirooskoopii jalatti meeshaalee ilaaluu fi fakkii qulqulleessuu ibsuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Leensii guddina olaanaa jalatti coarse adjustment knob gonkumaa hin fayyadamiinaa. Islayidii cabsuu fi leensii miidhuu danda'a. Fine adjustment knob qofa fayyadamaa.

Grade 7 General Science, fuula 96-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Wantoota wal-nyaatanii fi bu'aawwan anniisaa seelii fi soorata biqiltootaa adda baasuuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Aerobic respiration oksijiinii fayyadamee gulukoosii gara kaarboon daayoksaayidii, bishaanii fi ATPtti jijjiira. Photosynthesis ammoo ifa aduutti fayyadamee kaarboon daayoksaayidii fi bishaan gara gulukoosii fi oksijiiniitti jijjiira.

Grade 7 General Science, fuula 96-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

TMM=Mocular×Mobjective\text{TMM} = M_{\text{ocular}} \times M_{\text{objective}}
TMM\text{TMM}
Guddisa waliigalaa maayikirooskooppii kompaawundiidimensionless\text{dimensionless}
MocularM_{\text{ocular}}
Guddisa leensii ookulaariidimensionless\text{dimensionless}
MobjectiveM_{\text{objective}}
Guddisa leensii obyeektiiviidimensionless\text{dimensionless}

Yoom akka itti fayyadamtu

Guddina fakkii waliigalaa leensii ijaa fi leensii objektiviitiin uumamu shallaguuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Guddina leensota lamaanii walitti baay'isaa malee walitti hin dabaliinaa.

Grade 7 General Science, fuula 96-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

05

Lubbu-qabeeyyii fi Garmaleeyyummaa Isaanii

GosaHo'a QaamaaQilleensa FudhaaHaguuggii GogaaFertilization fi HanqaaquuFakkeenyota
FishPoikilothermicGillsQola jidhiidhaaAlatti, hanqaaquu lallaafaa bishaan keessattiQurxummii, Shark
AmphibiansPoikilothermicSombaa fi gogaa jidhitiiGogaa jidhitii qullaaAlatti, hanqaaquu jelly qabu bishaan keessattiFiraagii, Qeerrensa bishaanii
ReptilesPoikilothermicSombaGogaa gogaa qola qabuKeessatti, hanqaaquu gogaa qabu lafa irrattiBofa, Lootuu
BirdsHomoeothermicSombaBaalleeKeessatti, hanqaaquu qola jabaa qabu lafa irrattiGugee, Daakiyye
MammalsHomoeothermicSombaRifeensaKeessatti, ilmoo dhalanii aannaniin hoosisuNama, Sa'a, Hoolaa, Weelii

Yoom akka itti fayyadamtu

Gareewwan lafee dugdaa shanan haguuggii gogaa, ho'a qaamaa fi wal-hormaataan walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Weeliin fi simbirri halkan hoosistoota malee qurxummii ykn allaattii miti, sababiin isaas ho'a qaama dhaabbataa qabu akkasumas aannaniin hoosisu.

Grade 7 General Science, fuula 135-167 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

KutaaVascular TissueSanyiiDaraaraa ykn ConesFakkeenyota
BryophytesHin qabu (non-vascular)Sanyii hin qabu (spores)Hin qabuMosses, Liverworts, Hornworts
PteridophytesQaba (vascular)Sanyii hin qabu (spores)Hin qabuFerns
GymnospermsQaba (vascular)Sanyii qullaaConesPines, Junipers, Yews
AngiospermsQaba (vascular)Sanyii firiin haguugameDaraaraaXaafii, Baaqelaa, Boqqoolloo, Burtukaana

Yoom akka itti fayyadamtu

Gareewwan biqiltootaa jiraachuu vascular tissue, sanyii ykn spore, fi daraaraa irratti hundaa'uun adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Ferns vascular tissue (xylem fi phloem) qabu, garuu sanyii hin oomishan, spore jala baala isaanii irratti argamuun wal-horu.

Grade 7 General Science, fuula 135-167 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaalee ramaddii lubbu-qabeeyyii bal'aa irraa gara murtaa'aatti tarteessuuf ykn maqaa saayinsawaa sirriitti barreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Tartibni isaa Kingdom, Phylum, Class, Order, Family, Genus, Species dha. Maqaan Genus qofti qubee guddaan eegala, maqaan species qubee xiqqaadhaan ta'ee lameenuu jala sararamuu ykn cibsoo ta'uu qabu.

Grade 7 General Science, fuula 135-167 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

KingdomGosa SeeliiCell WallSoorataFakkeenyota
MoneraProkaryotic, seel-qeenxeePeptidoglycanAutotrophic ykn heterotrophicBacteria, Cyanobacteria
ProtistaEukaryotic, irra jireessi seel-qeenxeeKanniin tokko qabu, kaan hin qabanAutotrophic ykn heterotrophicAmoeba, Paramecium, Euglena
FungiEukaryotic, seel-qeenxee ykn seel-hedduuChitinHeterotrophic (nyaata manca'aa ykn maxxantummaa)Yeast, Mushroom, Mold
PlantaeEukaryotic, seel-hedduuCelluloseAutotrophic (footosinteesisiin)Mosses, Ferns, Conifers, Biqiloota daraaraa
AnimaliaEukaryotic, seel-hedduuHin qabuHeterotrophicIlbiisota, Raammolee, Qurxummii, Firaagii, Simbirroota, Hoosistoota

Yoom akka itti fayyadamtu

Caasaa seelii, koodaa seelii fi akkaataa soorata mootummoota shanan walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Fangasoonni kaarboonii akka glycogen tti kuusu, daangaan seelii isaaniis chitin irraa tolfama, akkasumas footosinteesissii hin gaggeessan.

Grade 7 General Science, fuula 135-167 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

06

Lafa Hawaa Keessatti

Yoom akka itti fayyadamtu

Sababa jijjiirama waqtiiwwan lafaa sirriitti ibsuuf gargaara.

Of eeggadhu

Fageenyi lafti aduu irraa qabdu waqtii hin uumu. Lafti yeroo hunda caalaa aduutti kan dhihaattu ji'a Amajjii keessa. Waqtiin kan uumamu hallayyaa siiqqee lafaa digrii 23.5 fi naanna'a isheetiini.

Grade 7 General Science, fuula 168-198 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

07

Sochii, Humna, Annisaa fi Qabeenya

Yoom akka itti fayyadamtu

Humni waan tokko irratti jijjiirama akkamii akka fidu adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Humni saffisa, kallattii sochii, yookiin bifa jijjiiruu danda'a, garuu Mass wantichaa matumaa hin jijjiiru.

Grade 7 General Science, fuula 199 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Energy qusachuu fi manca'iinsa naannoo hir'isuuf tooftaalee jiran yaadachuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Reuse (meeshaa tokko osoo hin jijjiirin irra deebi'anii fayyadamuu) fi Recycle (deebisanii warshaa keessatti oomishuun fayyadamuu) walitti hin makiinaa.

Grade 7 General Science, fuula 199 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Saayinsii Waliigalaa kutaa 7 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 7 irraa kaardii 19: Yaad-rimee Bu'uuraa Saayinsii, Maaterii Naannoo Keenyaa, Elemantoota, Koompaawundoota fi Ri'aakshinii Keemikaalaa, Seelii akka Bu'uura Jireenyaatti, Lubbu-qabeeyyii fi Garmaleeyyummaa Isaanii, Lafa Hawaa Keessatti fi Sochii, Humna, Annisaa fi Qabeenya. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 7 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?
Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 7 General Science irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani