Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Lammummaa fi Naamusa kutaa 7

Lammummaa fi Naamusa kutaa 7 Temari irratti kaardii qayyabannaa 19 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

19
Kaardii
7
Boqonnaawwan
15
Gabatee wabii
Grade 7 Citizenship Education
Kitaaba
Bilisa
Gatii
30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi

01

Lammummaa

AmalaIbsa
Seera KabajuuDambiiwwan hordofuu, abbaa taayitaa kabajuu fi gibira kaffaluu.
Itti GaafatamummaaDirqama bahuu, hojiiwwan xumuruu fi naannoo eeguu.
Wal Danda'uuYaadolee, aadaawwan, amantaawwan fi afaanota garaa garaa keessummeessuu.
Jaalala BiyyaaNageenya fi misooma biyyaatiif jaalala agarsiisuu fi aarsaa kaffaluu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Amaloota lammummaa gaarii fi hiika isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jaalalli biyyaa dirree waraanaatiin qofa osoo hin taane barnootaan, ispoortiin, dippilomaasiin fi hojii misoomaatiinis ni ibsama.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 2-34 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

UlaagaaHaala Itoophiyaa Keessatti
Umurii fi DandeettiiUmurii guutuu ga'uu fi seeraan dandeettii kan qabu ta'uu qaba.
Iddoo JireenyaaIyyannoo dhiyeessuun dura yoo xiqqaate waggoota 4 Itoophiyaa keessa jiraachuu qaba.
AfaanAfaanota Itoophiyaa keessaa isa kaminiyyuu walqunnamuu danda'uu qaba.
Jiruu fi JireenyaMadda galii gahaa fi seera qabeessa ta'e qabaachuu qaba.
AmalaAmala gaarii kan qabuu fi galmee yakkaa kan hin qabne ta'uu qaba.
AmanamtummaaLammummaa duraanii dhiisuu fi kakuu amanamtummaa fudhachuu qaba.

Yoom akka itti fayyadamtu

Labsii Lakk. 378/1995 bu'uureffachuun namni biyya alaa tokko lammummaa Itoophiyaa argachuuf ulaagaalee guutuu qabu tarreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Namoonni biyya alaa gumaacha olaanaa Itoophiyaaf taasisan ulaagaalee hunda osoo hin guutin haala addaatiin lammummaa argachuu danda'u.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 2-34 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

MalaQajeeltoo SeeraaHiika
Bakka dhalootaaRight of soil (Mirga lafaa)Daangaa biyyaa keessatti dhalachuu qofaan lammummaa battalatti argachuu.
Dhalootaan (Descent)Blood right (Mirga dhiigaa)Lammummaa warra lamaan yookiin isa tokkoo irratti hundaa'uudhaan lammummaa argachuu.
NaturalizationLegal grant (Hayyama seeraa)Iyyannoodhaan, gaa'ilaan yookiin guddifachaan lammummaa argachuu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Mallawwan lammummaan itti argamu dhalootaan, sanyii fi adeemsa heeraatiin adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Biyya tokko keessatti dhalachuun qofti biyyoota heera dhaloota sanyiitiin lammummaa kennan keessatti lammummaa hin kennu.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 2-34 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Biyyaa fi Mootummaa

Ulaagaa Walbira QabinsaaBiyyaMootummaa
UumamaYaadrimee hin mul'anne kan hin argamneDhaabbata qabatamaa namoota filatamanii
DhaabbiitiiHamma birmadummaan jirutti dhaabbataadhaYeroo muraasaaf, filannoo yookiin warraaqsaan jijjiirama
MiseensummaaLammiilee hundaaf dirqamaafi ofumaan kan dhufuFedhii irratti kan hundaa'eefi bakka bu'oota filataman qofatti kan daangeffame
DaangaaUmmata guutuufi daangaa lafaa murtaa'aaQaama hojii kan state bakka bu'ee hojjetu qofa

Yoom akka itti fayyadamtu

Biyya isa dhaabbataafi guutuu ta'e, mootummaa isa yeroof hojjeturraa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Biyyaa fi mootummaa akka waan walfakkaataatti hin ilaalinaa. Biyyi hawaasaafi daangaa waliigalaa yoo tau, mootummaan qaamolee arfan keessaa tokko qofa.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 35-60 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosa MootummaaQaama Aangoo QabuMadda Aangoo
MonarchyMonaarkii tokko, kan akka mootii yookiin mootittiiDhaaltummaa dhalootaan
AristocracyGita hayyootaa yookiin namoota olaanooFaayidaa namoota baay'eetiif jecha namoota muraasa gahumsa qabaniin bulchuu
DictatorshipNama tokko yookiin garee xiqqaaAangoo daangaa hin qabne kan humnaan qabame
DemocracyBakka bu'oota lammiileen filatamanFilannoo bilisa, haqa qabeessa fi ifa ta'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Mootummoota akkaataa baayina namoota aangoo qabataniifi itti fayyadaman irratti hundaa'uun ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Aristookraasii fi dimokraasii wal hin makiinaa. Aristookraasiin aangootti kan fayyadamu garee muraasa yoo tau, dimokraasiin garuu filannoodhaan ummataaf aangoo kenna.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 35-60 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

QaamaHiika IjooAmala Murteessaa
PopulationNamoota biyya tokko keessa jiraatanHangi murtaa'aan hin barbaachisu, afaaniin yookiin amantaan garaagara ta'uu danda'a
TerritoryNaannoo qabatamaa daangaa ifa ta'e qabuJireenya hawaasummaaf baay'ee barbaachisaadha, bal'inni isaa xiqqaa irraa hanga guddaatti garaagarummaa qabaachuu danda'a
GovernmentQaama hojiiwwan biyyaa raawwachiisuBakka biyyaa bu'uun seera baasa, hojiirra oolcha, akkasumas seera hiika
SovereigntyAangoo olaanaa biyya tokkooHawaasa irratti to'annoo keessoo fi bittaa alagaa irraa bilisummaa alaa qaba

Yoom akka itti fayyadamtu

Kun qaamolee buuuraa biyyi tokko akka biyyaatti hundaa'uuf barbaachisan adda baasuuf gargaara.

Of eeggadhu

Abbaa biyyummaa keessaa kan biyya keessatti aangoo guutuu qabaachuu ta'e, abbaa biyyummaa alaa kan dhiibbaa alaarraa walaba ta'uu wajjin wal hin makiinaa.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 35-60 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

03

Dimookiraasii

GosaHirmaannaa LammiileeFakkeenya
Dimookiraasii KallattiiLammiileen ga'eessota hundi murtee dabarsuu fi seera baasuu keessatti kallattiin hirmaatuMurtee uummataa (referendum), filannoo bakka bu'oota kutaa
Dimookiraasii Bakka Bu'ummaaLammiileen bakka isaanii bu'anii akka murteessaniif bakka bu'oota filatuMiseensota Mana Maree Bakka Bu'oota Uummataa filachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Akkaataa lammiileen sirna dimookiraasii keessatti aangoo isaanii itti fayyadaman adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Murtiin uummataa (referendum) meeshaa dimookiraasii kallattii ti malee kan bakka bu'ummaa miti.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 61-83 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

GosaGahee MootummaaXiyyeeffannoo Ijoo
Dimookiraasii LiibiraaliiDinagdee keessa gartokkoon seenuu dhabuu, gabaa bilisaa jajjabeessuuBilisummaa siyaasaa fi walqixxummaa seeraa
Dimookiraasii HawaasummaaDhimmoota dinagdee fi hawaasummaa keessatti hirmaannaa cimaa gochuuHaqaa hawaasummaa, humna dinagdee dabaluu fi tajaajila hawaasaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaafa gosoota dimookiraasii hirmaannaa mootummaan dhimmoota dinagdee fi hawaasummaa keessatti qabu irratti hundaa'an walbira qabdu fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dimookiraasiin liibiraalii walqixxummaa siyaasaa fi seeraa irratti qofa xiyyeeffata malee walqixxummaa dinagdee irratti miti.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 61-83 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

IlaalchaXiyyeeffannoo IjooAmaloota Ijoo
Dimookiraasii AdeemsaaAdeemsa fi bifa murtiin mootummaa itti darbuHirmaannaa hunda galeessaa, filannoo yeroo yeroon ta'u, olaantummaa sagalee caalmaa
Dimookiraasii QabatamaaBu'aa qabatamaa fi faayidaa murteewwan mootummaaSagalee dhugaa uummataa, haqaa hawaasummaa, imaammata uummata tajaajilu

Yoom akka itti fayyadamtu

Dimookiraasiin tokko adeemsa filannootiin moo bu'aa imaammata qabatamaa uummataaf fiduun akka madaalamu adda baasuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Filannoo yeroo yeroon gaggeessuun dimookiraasii adeemsaa qofa guuta malee mootummaa tokko kallattiin dimookiraatawaa qabatamaa hin godhu.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 61-83 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Olaantummaa Seeraa

Dhimma Dhiibbaa FiduMiidhaa Ol'aantummaa Seeraa Irratti Fidu
MalaammaltummaaAangoo mootummaa faayidaa dhuunfaaf oolchuudha, kunis seera hojiirra oolchuu gufachiisa.
WallaalummaaHubannoo dhabuun yeroo mootummaan seeraa ol ta'u lammiileen akka callisan taasisa.
Hooggana DadhabaaHooggantoonni dimokiraatawaa hin taane fedhii dhuunfaaf jedhanii uummata cunqursu.
Jaalala Biyyaa DhabuuLammiin jaalala biyyaa hin qabne faayidaa dhuunfaaf jedhee seera cabsuuf fedhii qabaata.

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhimmoota hawaasummaa fi siyaasaa hojiirra oolmaa ol'aantummaa seeraa danqan tarreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Wallaalummaan ol'aantummaa seeraa kan miidhu lammiileen hubannoo seeraa dhabanii gocha seeraan alaa callisanii yoo ilaalanidha.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 84-114 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Madda SeeraaAmaloota Ijoo
Heera MootummaaMadda bu'uuraa seeraa yoo ta'u, caasaa fi daangaa aangoo mootummaa kan agarsiisudha.
AadaaMadda seeraa isa durii yoo ta'u, gochoota yeroo dheeraa fi seera hin barreeffamin kan of keessaa qabudha.
Amantaa fi NaamusaWaan gaarii fi badaa adda baasuun amala namaa kan to'atan qajeelfamoota amantaa fi naamusati.
Seera Tumuu (Legislation)Madda seera baasuu isa duraa yoo ta'u, aadaa uummataa gara seera tumametti jijjiira.

Yoom akka itti fayyadamtu

Maddoolee seeraa afran fi qajeelfamoota amala namaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Heerri madda seeraa isa bu'uuraa yoo ta'u, qaamni seera tumu immoo madda seera baasuu isa duraati.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 84-114 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

AmalaOl'aantummaa SeeraaOl'aantummaa Namaa
Haala bulchaaBulchitoonni seeraaf bitamu, karaa seera qabeessaan qofa bulchu.Fedhiin bulchaa seera ta'a, bulchaan seeraa ol ta'ee hojjeta.
Gahee seeraaWalqixxummaa seera duratti eega, aangoo danga malee ittisa.Lammiilee to'achuuf akka meeshaa aangoo siyaasaatti tajaajila.
Bitamuu mootummaaSeerri lammiilee fi mootummaa walqixa bulcha.Mootummaan lammiilee seeraan bulcha malee ofii isaatii seeraan hin bulamu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Garaagarummaa bulchiinsa seeraa fi bulchiinsa fedhii nama dhuunfaa gidduu jiru adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Ol'aantummaa namaa keessatti seerri hin jiru jechuu osoo hin taane, seerichi lammiilee qofa to'ata, bulchaan garuu seeraa oli.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 84-114 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

05

Mirga Namoomaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Balleessaa mirga namoomaa cimaa ilaalchisee dirqama mootummaafi hawaasa addunyaa ibsuuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hawaasni addunyaa Mana Maree Nageenyaa UNtiin kan harka galchu yoo mootummaan biyya sanaa ummata isaa eeguu dadhabe qofaadha.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 115-137 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

06

Hirmaannaa Dhimmoota Hawaasaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Hirmannaa hawaasaa dhugaa fi walitti dhufeenya mootummaa karaa tokkoo qofa ta'e adda baasuuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hirmannaan hawaasaa adeemsa karaa lamiiti malee odeeffannoo mootummaan gara uummataatti qofa dabarsu miti.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 138-165 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Utubaa IjooFaayidaa Hojii
Beekumsa Naannootiin FayyadamuuFurmaata qabatamaa uumuuf dandeettiiwwan fi gochoota dhalootaa walitti qindeessa
Amanamummaa IjaaruuWalqunnamtii gama lachuu kan cimsu yoo ta'u, tamsa'ina odeeffannoo sobaa ni ittisa
Lammiilee GahoomsuuNamoonni dhuunfaa ittigaafatamummaa akka fudhatanii fi yaaddowwan naannoo akka furan dandeessisa
Rakkoo HiikuuMurtoo gamtaa fi dandeettii xiinxalaa lammiilee fooyyessa

Yoom akka itti fayyadamtu

Hirmannaan hawaasaa maaliif hawaasa naannoo fi bulchiinsaaf akka barbaachisu ibsuuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Beekumsi naannoo mala aadaa fi walitti bu'iinsa hiikuu ni dabalata malee tooftaa saayinsawaa ammayyaa qofa miti.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 138-165 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

KallattiiXiyyeeffannooFakkeenya Ijoo
HawaasummaaKenniinsa tajaajila uummataa fooyyessuu fi fedhiiwwan hawaasummaa waliinii guutuuBulchiinsa mana barumsaa keessatti dammaqinaan hirmaachuu, walta'iinsa maatii fi barsiisotaa
SiyaasaaImaammata uummataa bocuu fi murtee kenniinsa dimokiraatawaa keessatti hirmaachuuSagalee kennuu, miseensummaa paartii, hiriira nagaa, aanga'oota qunnamuu
DiinagdeeKutaa hawaasaa adda addaa kallattiin hojiilee misoomaa keessatti hirmaachisuuPirojektii misoomaa adda baasuu, karoorsuu fi raawwachuu keessatti hirmaachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Gochoota hirmannaa hawaasaa kallattii hawaasummaa, siyaasaa, yookiin diinagdeetti qooduuf kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hirmannaan siyaasaa sagalee kennuu fi odeeffannoo barbaaduus ni dabalata malee miseensa paartii ta'uu qofa miti.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 138-165 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

07

Yaada Qeeqaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Namni beekumsa dhugaa bal'aa qabu tokko yaada qeexaa ta'uu fi dhiisuu isaa ibsuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Namni sammuu qabannaa gaarii qabu yookiin odeeffannoo hedduu kuuse hundi yaada qeexaa ta'uu dhiisuu danda'a. Yaadaan qeequun odeeffannoo gama hundaan xiinxaluu fi bu'aa isaa hubachuu barbaada.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 166 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

DandeettiiHiika
Xiinxala (Analysis)Dhimma tokko kallattiiwwan adda addaatiin of eeggannoodhaan qorachuu.
Hojii garee (Teamwork)Galma waloo bira gahuuf namoota biroo waliin qindoominaan hojjechuu.
Kalaqa (Creativity)Yaada yookiin furmaata haaraa fi adda ta'e maddisiisuu.
Rakkoo hiikuu (Problem solving)Gufuuwwan milkaa'ina dhorkan bira darbuu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Gabatee kanatti fayyadamuun dandeettiiwwan ijoo yaada qeequuf barbaachisan adda baasaa fi walbira qabaa.

Of eeggadhu

Kalaqa, yaada haaraa maddisiisuu ta'uu isaa, fi rakkoo hiikuu, gufuuwwan darbuu ta'uu isaa addaan baasaa.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 166 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Odeeffannoon yookiin oduun madda kamirraayyuu dhufe amanamaa ta'uu isaa murteessuuf seerata kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Madda tokko qofa, keessattuu miidiyaa hawaasaa irratti qofa hundaa'uun odeeffannoo sobaa osoo hin qoratin fudhachuutti geessa.

Grade 7 Citizenship Education, fuula 166 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Lammummaa fi Naamusa kutaa 7 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 7 irraa kaardii 19: Lammummaa, Biyyaa fi Mootummaa, Dimookiraasii, Olaantummaa Seeraa, Mirga Namoomaa, Hirmaannaa Dhimmoota Hawaasaa fi Yaada Qeeqaa. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 7 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?
Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 7 Citizenship Education irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani