Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Lammummaa fi Naamusa kutaa 8

Lammummaa fi Naamusa kutaa 8 Temari irratti kaardii qayyabannaa 16 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

16
Kaardii
7
Boqonnaawwan
9
Gabatee wabii
Grade 8 Citizenship Education
Kitaaba
Bilisa
Gatii
30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi

01

Naamusummaa Gaarii

TarkaanfiiGocha Barbaachisu
Tarkaanfii 1Qorannoo fi qorachuun rakkoo naamusaa isa ijoo adda baasuu.
Tarkaanfii 2Qooda fudhattoota fi namoota murtoon sun miidhu adda baasuu.
Tarkaanfii 3Filannoowwan garaa garaa baasuun furmaata danda'amu barbaaduu.
Tarkaanfii 4Ciminaa fi hanqina filannoowwan hunda madaaluu.
Tarkaanfii 5Furmaata hundarra gaarii ta'e filachuu fi sababa isaa ibsuu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Rakkoolee naamusaa furuuf tarkaanfilee shanan tartiibaan fayyadamuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Filannoo hunda duraan osoo hin madaalin kallattiin gara murteetti hin darbiinaa.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 3-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Biyyaafi Mootummaa

AmalaSirna BaarlamaawaaSirna Pirezidaantaawaa
Filannoo Qaama RaawwachiisaaMuummeen ministiraa paarlaamaa keessaa filatamaPirezidaantiin kallattiin uummataan filatama
Itti GaafatamummaaQaamni raawwachiisaa paarlaamaadhaaf itti waamamaQaamni raawwachiisaa mana mareetiif itti hin waamamu
Hogganaa Biyyaa fi MootummaaAdda ba'aa: Muummeen ministiraa aangoo qaba, Pirezidaantiin mallattoo qofaTokkummaa: Pirezidaantiin hogganaa biyyaas mootummaas ta'a
Qoodinsa AangooAangoon walitti makamaadha, ministeeronni miseensa paarlaamaas ta'uQoodinsi aangoo ifa ta'e fi heeraan murtaa'e jira

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirnoota mootummaa adeemsa filannoo, itti gaafatamummaa fi qoodinsa aangoo irratti hundaa'uun adda baasuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Sirna baarlamaawaa keessatti hogganaan biyyaa fi mootummaa adda adda, sirna pirezidaantaawaa keessatti garuu nama tokkoon qabama.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 44-85 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

UlaagaaBiyya (State)Mootummaa
Bal'ina YaadaaBal'aa dha, uummata, lafa, mootummaa fi abbaa biyyummaa of keessatti qabataDhiphaa dha, qaamolee biyyaa afran keessaa isa tokko qofa
AmalaRaqiiquu (Abstract) fi kan ijaan hin mul'anne dhaQabatamaa (Concrete), tuuta namoota aangoo qabatanii dha
TurtiiDhaabbataa fi yeroo dheeraa kan turu dhaYeroo muraasaaf kan turuu fi yeroo yeroon kan jijjiiramu dha
Walitti Dhufeenya NamaaNamootaaf alaa kan dhufe (Extrinsic), biyya malees jiraachuun ni danda'amaUumama namaa wajjin kan dhalate (Intrinsic), bulchiinsa malee jiraachuun hin danda'amu

Yoom akka itti fayyadamtu

Garaagarummaa fi walitti dhufeenya biyya (state) fi mootummaa (government) ibsuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Biyyaa fi mootummaan yaada tokko miti. Mootummaan sammuu fi qaama ittiin biyyi hojii ishee raawwattu qofa.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 44-85 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Caasaa BiyyaaQoodinsa AangooAbbaa BiyyummaaFakkeenya
Tokkee (Unitary)Aangoon giddu-galeessatti walitti qabama, qaamonni gadii aangoo bakkabuccummaa qofa qabuGuutummaatti mootummaa giddu-galeessaa harka jiraUK, Faransaay, Keeniyaa, Chaayinaa
Federaala (Federal)Aangoon heeraan mootummaa giddu-galeessaa fi naannolee gidduutti qoodamaMootummaa giddu-galeessaa fi naannolee gidduutti qoodamaItoophiyaa, USA, Awustiraaliyaa
Konfedereeshinii (Confederal)Giddu-galeessi humna laafaa qaba, miseensonni aangoo guutuu qabatanii itti fufuGuutummaatti biyyoota miseensaa harka turaGamtaa Awurooppaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Caasaa tokkee, federaalaa fi konfedereeshinii qoodinsa aangoo fi abbaa biyyummaa irratti hundaa'uun yeroo walbira qabdu fayyadami.

Of eeggadhu

Caasaan federaalaa hundi dimookiraatawaa jechuu miti, caasaan tokkees hundi dimookiraasii kan dhabe miti. Dimookiraasiin kutannoo mootummaa irratti hundaa'a.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 44-85 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

03

Dimokiraasii

Yoom akka itti fayyadamtu

Ilaalcha dogoggoraa mirga dhuunfaa fi qajeelfama seeraa ilaalchisee jiru qoruuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dimookiraasii jechuun seera malee jiraachuu yookiin fedha ofii qofa raawwachuu miti. Seera olantummaa kabajuun bu'uura dimookiraasiiti.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 86-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

HawaasaDhaabbata AadaaHojii Ijoo
OromooGadaaBulchiinsa waliigalaa, cehumsa aangoo nagaa fi furmaata waldhabdee
WajiraatKaanchiiBulchiinsa hawaas-aadaa, nagaa, tasgabbii fi haqa eegsisuu
WalaayittaaAwaasiyaaFurmaata waldhabdee fi sirna beenyaa kaffalchiisuu
SidaamaaLuwaaCehumsa aangoo nagaa gara bakkabuu'aatti dabarsuu
GuraageeYajooqaa fi GordannaaCaffee aadaa seera baasuu fi murtii kennuu walitti qabate
KambaataaSeera (Maareettaa)Qajeelfama amanamummaa dhugaarratti hundaa'ee hariiroo geggeessu

Yoom akka itti fayyadamtu

Hawaasota Itoophiyaa dhaabbilee aadaa isaanii fi gahee bulchiinsaa yookiin araaraa waliin walitti firoomsuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Luwaa kan Sidaamaa (cehumsa aangoo) Awaasiyaa kan Walaayittaa (furmaata waldhabdee) waliin hin walfaallessinaa.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 86-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ulaagaa FilannooHiika yookiin Ulaagaa
Filannoo BilisaaLammiileen hundi sodaa fi dhiibbaa malee nama barbaadan filachuuf carraa kan argatanidha.
Filannoo Haqa QabeessaSagaleen hundi qixxee ta'ee dhiibbaa fi malaammaltummaa malee sirriitti kan lakkaa'amudha.
Filannoo Yeroo Isaa EeggateFilannoon yeroo murtaa'e gidduutti dhaabbataan kan gaggeeffamudha.
Mirga Sagalee Kennuu HundaaLammiileen ga'eessota ta'an hundi qabeenya, saala, saba yookiin sadarkaa hawaasummaa osoo hin daangeffamin filachuu danda'u.
Sagalee Iccitiin KennuuFilannoon lammiilee guutummaatti iccitiin eegamee dhiibbaa irraa kan bilisa ta'udha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Hiika filannoo bilisaa, haqa qabeessa, yeroo isaa eeggate, mirga sagalee hundaa fi iccitii filannoo adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Bilisa jechuun dhiibbaa malee filachuu yoo ta'u, haqa qabeessa jechuun sagaleen hundi qixxee lakkaa'amuu agarsiisa.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 86-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Heerummaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Waraqaa heeraa qabaachuu fi bulchiinsa heeraa hojiirra oolchuu gidduu garaagarummaa jiru adda baasuuf kaardii kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Heerri barreeffame jiraachuun qofti heerummaa ni mirkaneessa jettanii hin yaadinaa. Heerummaan aangoon mootummaa akka daangeffamuufi seeronni heeraa mootummaa fi lammataaniis akka kabajaman barbaada.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 121 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

05

Mirgoota Namoomaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Heera akka galmeetti fi heerummaa akka gochaatti yeroo addaan baastutti fayyadami.

Of eeggadhu

Heera barreeffamaa qabaachuun heerummaan jiraachuu hin agarsiisu. Heerummaan aangoon mootummaa qabatamaan daangeffamuu fi heerichi kabajamuu barbaada.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 120-148 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Itoophiyaa keessatti gufuulee dhaabbilee fi caasaa dimokiraasii ijaaruu mudatan tarreessuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Hanqina qabeenyaa qofa hin tarreessin. Kitaabni dhabamuu dhaabbilee ciccimoo, wal-deeggarsa dhabuu paartilee, hawaasa hubannoo qabu dhabuu, hanqina miidiyaa, hirmaannaa laafaa fi hiyyummaa adda baaseera.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 120-148 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

06

Furmaata Walitti Bu'iinsaa fi Ijaarsa Nageenyaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Hiika nageenya dhugaa fi yeroo akkasumas kaayyoo nageenya ijaaruu ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Nageenyi dhabamuu waraanaa qofa osoo hin taane, argama haqaa, seeraa fi sirnaa of keessatti qabata.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 149-209 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

TooftaaGahee Qaama SadaffaaMurtii Kennitoota
Marii (Negotiation)Qaamni sadaffaan hin jiru (mariin kallattii)Qaamolee wal dhaban
Jaarsummaa (Mediation)Jaarsi giddu-galeessa ta'e qunnamtii gargaaraQaamolee wal dhaban
Murtee araaraa (Arbitration)Arbitrator filatame dhimmoota dhaggeeffataArbitrator (murtii dirqisiisaa)
Falmii seeraa (Litigation)Abbaa seeraa mana murtii seeraa idilee keessattiAbbaa seeraa (murtii seeraa idilee)

Yoom akka itti fayyadamtu

Hirmaannaa qaama sadaffaa fi aangoo murtee kennuu irratti hundaa'uun tooftaalee furmaata walitti bu'iinsaa gargar baasuuf gargaara.

Of eeggadhu

Araarsaan (mediator) murtee dirqisiisaa dabarsuu hin danda'u, abbaan murtii filatame (arbitrator) garuu murtee dirqisiisaa kenna.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 149-209 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhaabbilee aadaa nageenya buusuuf gargaaranii fi amaloota Jaarsummaa Oromiyaa keessatti ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Tooftaaleen aadaa adabbii seeraa caalaa araara, dhiifama fi gumaa yookiin beenyaa irratti xiyyeeffatu.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 149-209 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

07

Yaada Qeeqaa fi Dandeettii Rakkoo Furuu

DandeettiiHiika
Hubachuu fi ibsuuFaayidaa muuxannoowwanii, taateewwanii fi amantootaa hubachuu fi ibsuu
Hariiroowwan adda baasuuHimoota gidduutti walitti dhufeenya yaadaa kan yaadamee fi kan qabatamaa beekuu
Amanamummaa madaaluuDhugummaa fi cimina loojikii ibsootaa fi ibsa dhiyaatan murteessuu
Goolaba sababa qabeessa irra ga'uuGoolaba sirrii irra ga'uu fi yaada dhiyeessuuf wantoota barbaachisan adda baasuu
IbsaFalmii loojikaalaa fayyadamuun yaada sababaa ibsuu fi mirkaneessuu
Of to'achuuSochiiwwan sammuu fi yaada ofii of eeggannoon hordofuu fi sirreessuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Dandeettiiwwan sammuu yaada qeequu fi furmaata rakkoo keessatti hojiirra oolan walbira qabuuf yookiin hiikuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Of-to'achuun (Self-regulation) yaada ofii hordofuu fi sirreessuu irratti xiyyeeffata malee namoota biroo to'achuu miti.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 210 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

SadarkaaMarsaaIbsa
Tarkaanfii 1Murtoo adda baasuuUumama murtoo murtaa'uu qabuu ibsuu
Tarkaanfii 2Oodeeffannoo dhimma ilaallatu walitti qabuuDaataa dhimma ilaallatu kan keessaa fi kan alaa walitti qabuu
Tarkaanfii 3Filannoowwan adda baasuuTarkaanfiiwwan gochaa ta'uu danda'anii fi barbaadaman tarreessuu
Tarkaanfii 4Ragaa madaaluuFilannoowwan madaaluu fi gatiiwwan dhuunfaa irratti hundaa'uun dursa kennuu
Tarkaanfii 5Filannoowwan gidduudhaa filachuuFilannoowwan dursa kennamaniif keessaa filannoo isa gaarii filachuu
Tarkaanfii 6Tarkaanfii fudhachuuFilannoo filatame hojiirra oolchuu
Tarkaanfii 7Murtoo fi bu'aawwan isaa gamaaggamuuMurtoon sun fedhii adda baafame furuu isaa mirkaneeffachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Murtii sirrii ta'e kennuuf adeemsa yaada qeequu sadarkaalee torba qabu ibsuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Gimbiin xumuraa fedhiin akka hin guutamne yoo agarsiise, murtii bu'aa hin qabne qabachuu mannaa sadarkaalee darban irra deebi'aa.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 210 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

SadarkaaMaqaaGocha Ijoo
Tarkaanfii 1Rakkoo IbsuuHaala, duubbee fi agarsiiftuuwwan rakkoo adda baasuu
Tarkaanfii 2Sababoota Bu'uuraa MurteessuuMadda rakkoo qorachuu fi hubachuu
Tarkaanfii 3Furmaatawwan Filannoo QopheessuuFilannoowwan bu'a qabeessummaan isaanii gadi aanaa ta'an baruu, madaaluu fi hir'isuu
Tarkaanfii 4Furmaata FilachuuFilannoo bu'aa guddaa qabu isa caalmaatti gaarii ta'e filachuu
Tarkaanfii 5Furmaata Hojiirra OolchuuKaroora, murtoo yookiin waliigaltee filatame hojiirra oolchuu
Tarkaanfii 6Bu'aa MadaaluuBu'a qabeessummaa madaaluu fi bu'aawwan hordofuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaalee ja'an tartiiba furmaata rakkoo adda baasuuf yookiin tarreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sadarkaa isa duraa osoo hin xumurin sadarkaalee bira darbuun hin danda'amu.

Grade 8 Citizenship Education, fuula 210 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Lammummaa fi Naamusa kutaa 8 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 7 irraa kaardii 16: Naamusummaa Gaarii, Biyyaafi Mootummaa, Dimokiraasii, Heerummaa, Mirgoota Namoomaa, Furmaata Walitti Bu'iinsaa fi Ijaarsa Nageenyaa fi Yaada Qeeqaa fi Dandeettii Rakkoo Furuu. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kunneen qormaata biyyaalessaa kutaa 8f ni gargaaru?
Eeyyee. Kutaan 8 qormaata biyyaalessaa fudhata; kunneenis seeraa fi foormulaa Lammummaa fi Naamusa qormaanni sun akka beektu si eeggatudha. Qormaanni waggoota darbanii, deebii hojjetame gaaffii tokkoon tokkoon duuba qabu, marsariitiiduma kana irratti bilisaan jira.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 8 Citizenship Education irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani