Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Lammummaa fi Naamusa kutaa 9

Lammummaa fi Naamusa kutaa 9 Temari irratti kaardii qayyabannaa 17 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

17
Kaardii
8
Boqonnaawwan
15
Gabatee wabii
Grade 9 Citizenship Education
Kitaaba
Bilisa
Gatii
30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Gosa kaardii tokko qofa agarsiisi

01

Duudhaalee Naamusaa

YaadrimeeHiika Bu'uuraa
MoralityUlaagaalee fi qajeeltoowwan gochoota akka sirrii yookiin dogoggoraatti madaaluuf tajaajilan
EthicsDamee barnootaa qajeeltoowwan naamusaa fi amala namaa fudhatama qabu qoratu
Applied EthicsQajeeltoowwan naamusaa haalota hawaasummaa qabatamaa ta'an irratti hojiirra oolchuu
Professional EthicsDambiiwwanii fi duudhaalee hojii ogummaa keessatti amalaa fi dirqama qajeelchan
Environmental EthicsDirqama naamusaa dhalli namaa uumama eeguu fi kunuunsuuf qabu

Yoom akka itti fayyadamtu

Naamusa, safuu fi dameewwan naamusa hojiirra oolmaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Naamusni (Ethics) saayinsii qajeeltoowwan safuu qoratu yoo ta'u, safuun (Morality) immoo ulaagaalee gocha madaaluuf tajaajilaniidha.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 1-32 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dudhaa NaamusaaCalaqqee Ijoo
QajeelummaaDubbii fi gocha walsimsiisuu fi qajeelfamoota naamusaa cimsanii hordofuu
Waadaa EeguuWaadaa afaanii ofiif yookiin namoota biroof seenan raawwachuu
AmanamtummaaNamoota dhuunfaaf, dhaabbilee yookiin biyyaaf amanamaa fi qajeelaa ta'anii turuu
Namoota Biroof YaaduuFedhii namoota biroo yaada keessa galchuu fi warra rakkatan gargaaruu
Namoota Biroof Kabaja KennuuGaraagarummaan osoo hin ilaalemin nama hunda ulfinaan qabuu
Seeraaf BitamuuFedhii fi dirqama seeraa fi dambiiwwan tumaman kabajuu
Caalummaaf Kutannoo QabaachuuRakkina mo'achuudhaan milkaa'ina galmaan ga'uuf itti gaafatamummaa guutuu fudhachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Dudhaalee naamusaa bu'uuraa lammilee gaarii irraa eegaman adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Amanamummaan (Integrity) yeroo namni argu qofa osoo hin taane, gochaa fi amantii ofii bakka hundatti walsimsiisuu gaafata.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 1-32 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Aadaa Fayyadama Teeknoolojii Diijitaalaa

QormaataDeebii Naamusaa Ijoo
Duudhaalee naamusaa tuffachuuDambiiwwan amalaa hordofuu, dhuunfummaa eeguu fi ulfina namummaa kabajuu
Oduu sobaa uumuuQabiyyee sobaa qooduu irraa of qusachuu, dhugaa jiru mirkaneeffachuu fi odeeffannoo sobaa saaxiluu
Aadaan manca'uu fi dagatamuuFayyadama dijiitaalaa duudhaalee hawaasaa wajjin walsimsiisuu fi yeroo maatii fi qo'annoo eeggachuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Balaawwan teeknooloojii diijiitaalaan walqabatanii fi qajeelfamoota naamusaa isaan furuuf barbaachisan adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Oduun sobaa yaada ummataa dogoggorsuuf ta'e jedhamee kan uumamu dha malee dogoggora qunnamtii qofa miti.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 33-53 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

KaayyooHojii Ijoo
Walitti dhufeenya hawaasaaMaatii fi hiriyyoota fagootti barruudhaan, sagaleedhaan fi viidiyoodhaan walqunnamsiisuu
Saffisa qunnamtiiData baay'ee guddaa ta'e yeruma sana cuunfuu fi dabarsuu
Carraawwan barumsa onlineKoorsota, maxxansootaa fi interactive media fagoodhaa argachuuf dandeessisuu
Digital marketingOomishaalee beeksisuu fi daldala online gaggeessuu dandeessisuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Faayidaa fi tajaajila teeknooloojiin diijiitaalaa jireenya guyyaa guyyaa keessatti kennu adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Daldalli diijiitaalaa beeksisa daldalaa fi gurgurtaa toora interneetii qofa kan ilaallatu dha.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 33-53 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

03

Heerummaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Garaagarummaa waraqaa heeraafi hojiirra oolmaa sirna heeraa adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Heerri jiraachuun qofaan heerummaan jiraachuu hin agarsiisu. Heerri barreeffama seeraati, heerummaan garuu gochaan aangoo mootummaa daangessuufi olaantummaa seeraa mirkaneessuudha.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 54-75 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Waraqaa HeeraaBaraCaasaaQabxii Seenaa Ijoo
Heera Barreeffamaa Isa Jalqabaa1931boqonnaawwan 7, keewwattoota 55Haile Selassie I tiin kan kenname, aangoo guutuu mootichaa cimsachuuf kan kaayyeffate
Heera Fooyya'aa1955boqonnaawwan 8, keewwattoota 131Federeeshinii Eritrean bara 1952 tiin kan kaka'e, mirgoonni dimokiraasii waraqaa irratti qofa hafan
Heera PDRE1987boqonnaawwan 7, keewwattoota 119Hanqina heeraa bara 1974 hanga 1987 xumure, secularism fi ripabiliika beeksise
Chaartarii Cehumsaa1991keewwattoota 20Chaartarii yeroo, mirgoota namoomaa fi self determination sabootaa kan beeke
Heera FDRE1995boqonnaawwan 11, keewwattoota 106parliamentary democracy fi federal state structure isa jalqabaa hundeesse

Yoom akka itti fayyadamtu

Bara heeraa, baay'ina keeyyattootaa, sababootaafi jijjiirama caasaa heera Itoophiyaa ilaallatuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Akaakuun seekulaarizimii yeroo jalqabaaf kan dhufe heera PDRE 1987 keessatti malee heera 1995 keessatti miti. Barri 1974 hanga 1987 hanqina heeraa jedhama.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 54-75 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Beekumsa Dhalootaa Hubachuu

Sirna AraaraaHawaasa
JaarsummaaOromoo
Shimglina fi ErqAmaara
YejokaGuraagee
Mada'a fi MabloAfaar
GedanaSidaama
GuurtSomaalee

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirnoota ijaarsa nagaa aadaa hawaasoliin Itoophiyaa adda addaa itti fayyadaman adda baasuuf gargaara.

Of eeggadhu

Moggaasa sirnoota hawaasa adda addaa walitti hin makin, fakkeenyaaf Mada'a kan Affaar fi Yejoka kan Guraagee.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 76-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hawaasa yookiin GochaMala Eegumsa Naannoo
KonsoKunuunsa biyyoo fi bishaanii, daagaa hojjechuu (terracing)
GedeoSirna agroforestry aadaa
Laguu hawaasaa (Social taboos)Muka muruu irratti dhorkaa amantii irratti hundaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Waa'ee beekumsa fi gochaalee eegumsa naannoo aadaa Itoophiyaa keessatti gaafatamtu fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dallaa dhagaa fi erkanii hojjechuun kan Konsoo yoo ta'u, qonnaa fi misooma mukti walfaana gaggeessuun kan Gede'oo ta'uu hin dagatinaa.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 76-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

DhaabbataAmaloota fi Hojii Ijoo
SiinqeeDhaabbata dubartoota Oromoo, mallattoo ulee, mirga dubartootaa eegsa, miidhaa fi walitti bu'iinsa ni dhaaba
IddirAwwaalchaaf gargaarsa waloo fedhii irratti hundaa'e, amantii fi saboota hundaaf banaa kan ta'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Gahee, mallattoolee aadaa, fi seerota miseensummaa dhaabbilee dhalootaa Itoophiyaa keessatti qorachuuf gargaara.

Of eeggadhu

Miseensummaan Iddirii saala, amantii fi sabaan utuu hin daangeffamin hundaaf banaa yoo ta'u, Siinqeen ammoo sirna Gadaa keessatti dhaabbata dubartootaati.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 76-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

05

Aada-daneessummaa Itoophiyaa Keessatti

Gosa GaragarummaaHiika Bu'uuraa
Saba (Ethnicity)Waliin dhalootaa, afaan, seenaa fi aadaa waloorratti hundaa'ee miseensa garee tokkoo ta'uu.
Amantaa (Religion)Sirnoonni amantaa garaagaraa wal danda'uu fi wal kabajuun waliin kan jiraatan Pluralism dha.
Koorniyaa (Gender)Gaheewwan, amaloota fi eegumsa hawaasummaan saala uumamaa (biological sex) waliin walqabatanii ijaaraman.
Qaama miidhamtummaa (Disability)Garaagarummaa qaamaa yookiin sammuu dhuunfaa akka qaama uumamaa diversity tti beekamtii kennuu.
Garaagarummaa Afaanii (Linguistic Diversity)Hawaasa tokko keessatti afaanonni hedduun jiraachuu yoo ta'u, multilingualism jechuun afaanota sadii fi isaa ol fayyadamuu jechuudha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Gosoota garagarummaa gurguddoo aada-daneessummaa agarsiisan adda baasuufi ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Koorniyaan (Gender) gahee fi amala hawaasummaan ijaarame agarsiisa malee saala uumamaa miti. Afaan-daneessummaan afaanota sadiifi isaa ol dubbachuu dha.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 94-113 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yoom akka itti fayyadamtu

Garagarummaa sirnaan keessummeessuufi tokkummaa biyyaalessaa eeguuf qajeeltoowwan barbaachisan ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Aada-daneessummaan tokkummaa garagarummaa keessatti uumuuf tooftaa dha malee sodaa miti. Eenyummaan sabaa uumamaa ta'us, gara of-tuulummaa sabaatti yoo jijjiirame balaa ta'a.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 94-113 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

06

Tokkummaa Biyyaalessaa Garaagarummaa Keessaan

TooftaaQabiinsa GaraagarummaaMeeshaa BulchiinsaaBu'aa
Mono-cultural AssimilationGaraagarummaa ni dhiisa, tuffata, akkasumas ni balleessaAadaa garee olaantummaa qabu tokko dirqisiisee fe'aSaboota gidduutti walshakkii, walitti bu'iinsa fi mormii
Multicultural AccommodationGaraagarummaa beekamtii kenna, ni fudhata, akkasumas ni kabajaMulticultural federalismGaraagarummaa keessatti tokkummaa biyyoolessaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Ijaarsa biyyaa keessatti imaammata kanaan duraa kan aada-tokkummaa fi tooftaa ammayyaa kan aada-dureessummaa walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Tokkummaan gumeechummaa keessatti aadaa walfakkoo jechuu miti. Tokkummaa walfakkii hinqabnee fi adda-addummaa qoodama hinqabneedha.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 114-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

07

Dandeettii Rakkoo Hiikuu

DandeettiiGahee IjooXiyyeeffannoo
Creative ThinkingYaadota fi mallawwan haaraa maddisiisuuYaada baratameen alatti yaaduu
Critical ThinkingYaadota haala sababaawaa ta'een xiinxaluu fi madaaluuWalitti hidhamiinsa loojikii, dhugaawwan fi madaallii saayinsaawaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo dandeettii yaada haaraa maddisiisuu fi yaada gamaaggamuu adda baasuu barbaaddanitti itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Lameen kana akka waan tokkootti hin ilaalinaa. Yaanni uummee yaada maddisiisa, yaanni qeequu immoo yaada gamaaggama akkasumas xiinxala.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 135-158 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

SadarkaaHojii Ijoo
Tarkaanfii 1: Rakkoo IbsuuSababoota hundee adda baasuu fi haalicha kallattii garaa garaatiin ilaaluu
Tarkaanfii 2: Brainstorm gochuuDhugaawwan walitti qabuu fi namoota dhimmi ilaallatu irraa odeeffannoo sassaabuu
Tarkaanfii 3: Furmaata irratti MurteessuuOdeeffannoo qindeessuu, xiinxaluu fi tarsiimoo hunda caalu filachuu
Tarkaanfii 4: Furmaata Hojiirra OolchuuKaroora gochaa qopheessuu fi mala filatame hojiirra oolchuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo rakkoolee dhuunfaa yookiin kan gamtaa bifa tartiiba qabuun furuuf deemanitti itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Furmaanni filatame gaarii yoo ta'ellee, yoo sadarkaan hojiirra oolmaa of eeggannoon hin raawwatamin fashalaa'uu danda'a.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 135-158 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

08

Hariiroo Alaa Itoophiyaa Baha Afrikaa Keessatti

QaamaXiyyeeffannoo Ijoo
NageenyaNageenya biyyaalessaa, walabummaa siyaasaa, fi kabajamuu daangaa biyyaa
Misooma biyyaalessaaGuddina hawaasummaa fi dinagdee, daldala, fi walitti hidhamiinsa dinagdee
Sirna addunyaaDhiibbaa ji'oopolitikaa, humna waraanaa, fi sadarkaa ardii addunyaa irratti qaban

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo qaamolee bu'uuraa sadan faayidaa biyyooleessaa mootummaa tokkoo adda baastan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qaamolee bu'uuraa faayidaa biyyooleessaa meeshaalee faayidaa kana galmaan ga'uuf gargaaran waliin hin walmakinaa.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 159 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Michuu ykn DameeHidhamiinsa Ijoo fi Hojii
DjiboutiBuufata doonii guddaa imports 90% oliif tajaajilu; electricity argata
SudanMadda guddaa fuel imports; livestock fi crops tiif gabaa guddaa
Power ExportHydroelectric energy gara Kenya, Sudan, fi Djibouti dhihaatu
PeacekeepingSomalia, Darfur, fi Abyei keessatti troop deployment gaggeessuu; karaa AU fi IGAD mediation taasisuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo hariiroo hawaas-dinagdee, tajaajila buufata doonii, daldala fi gahee nageenya eegsisuu Itoophiyaan Gaanfa Afriikaa keessatti qabdu keessa deebitan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Galgalli Itoophiyaa dhibbeentaa 90 ol buufata doonii Jibuutiitiin waan galuuf tajaajilli buufataa bu'uura hariiroo Itoophiyaa fi Jibuutiiti.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 159 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

MeeshaaHiika fi Gahee
DippilomaasiiOgummaa diinummaa malee marii gaggeessuu fi hariiroo bulchuu
Malleen diinagdeeGalma gahuuf daldala, gabaa fi walirratti hirkattummaa qabeenyaatti fayyadamuu
Humna waraanaaYeroo malli nagaa fashalaa'u akka filannoo dhumaatti humna fayyadamuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo meeshaalee mootummoonni immaammata alaa isaanii hojiirra oolchuuf itti fayyadaman adda baastan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Humna waraanaatti kan fayyadaman yeroo mariin dippilomaasii nagaa fashalu akka filannoo dhumaatti qofa.

Grade 9 Citizenship Education, fuula 159 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Lammummaa fi Naamusa kutaa 9 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 8 irraa kaardii 17: Duudhaalee Naamusaa, Aadaa Fayyadama Teeknoolojii Diijitaalaa, Heerummaa, Beekumsa Dhalootaa Hubachuu, Aada-daneessummaa Itoophiyaa Keessatti, Tokkummaa Biyyaalessaa Garaagarummaa Keessaan, Dandeettii Rakkoo Hiikuu fi Hariiroo Alaa Itoophiyaa Baha Afrikaa Keessatti. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?
Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 Citizenship Education irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani