Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 9 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 5 irraa kaardii 22: Keemistirii fi Barbaachisummaa Isaa, Safaraafi Tooftaalee Saayinsii, Caasaa Aatomii, Ramaddii Piriyoodikii Elementootaa fi Hidhiinsa Keemikaalaa. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Keemistirii kutaa 9

Keemistirii kutaa 9 Temari irratti kaardii qayyabannaa 22 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

22
Kaardii: 5
Boqonnaawwan: 5
Foormulaa: 11
Gabatee wabii: Grade 9 Chemistry
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 6 Fulbaana 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda22Gabatee wabii11Foormulaa5Dogoggora baratame3Seera3

Keemistirii fi Barbaachisummaa Isaa

Walitti Dhufeenya Keemistiriin Saayinsiiwwan Biroo Wajjin QabuGabatee wabiiBiochemistry · Geochemistry · Physical chemistry · +1

Damee Walitti Hidhatan	Saayinsiiwwan Walitti Dhufan
Biochemistry	Chemistry fi Biology
Geochemistry	Chemistry fi Geology
Physical chemistry	Chemistry fi Physics
Medicinal chemistry	Chemistry fi Medicine

Yoom akka itti fayyadamtu

Keemistiriin saayinsiiwwan uumamaa biroo wajjin akkamitti akka wal-qabatu ibsuuf gargaara.

Of eeggadhu

Keemistiriin saayinsii giddugaleessaa ta'uu isaa yaadadhaa, sababiin isaas dameewwan hundi wantoota irratti hundaa'u.

Grade 9 Chemistry, fuula 2-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dameewwan ijoo shanan keemistiriiGabatee wabiiOrganic chemistry · Inorganic chemistry · Physical chemistry · +2

Damee	Waan qo'atu
Organic chemistry	Wantoota kaarboonii qaban. Kaarboonin compounds baay'ee hedduu uuma, keemikaalonni qaamolee lubbuu qaban keessa jiran hedduun isaanii isuma irratti hundaa'u.
Inorganic chemistry	Wantoota bu'uuraan kaarboonii irratti hin hundoofne, fakkeenyaaf compounds kattaa fi albuuda keessatti argaman.
Physical chemistry	Amala waliigalaa, amala atoomii fi taatee sirna keemikaalaa keessatti mul'atan: saffisa deebii keemikaalaa, humna yeroo deebii sanaa dabarfamu, akkasumas caasaa wantootaa sadarkaa molekuulaatti.
Analytical chemistry	Qabiyyee wantootaa. Keemikaalota saamuda keessa jiran adda baasa, eenyummaa isaanii mirkaneessa, akkasumas safara.
Biochemistry	Adeemsa keemikaalaa qaamolee lubbuu qaban keessatti raawwataman.

Yoom akka itti fayyadamtu

Keemistiriin saayinsii amala, qabiyyee fi caasaa wantootaa, jijjiirama isaan keessa darban akkasumas humna yeroo jijjiirama sanaa gadi lakkifamu yookaan fudhatamu qo'atu dha, innis gara damee shanan ijootti qoodama. Dameewwan sana maqaa dhahuuf gabatee kana fayyadami; industrial chemistry fi environmental chemistry garuu shanan sana keessaa osoo hin taane bal'ina hojii keemistirii keessatti kan galan ta'uu yaadadhu.

Of eeggadhu

Wanti kaarboonii qabu hundi organic fakkaata, kanaafuu barattoonni CO2, CO, Na2CO3, NaHCO3, CaC2 fi KCN organic chemistry jalatti galchu. Jahaanuu akka inorganic tti qo'atamu. Organic chemistry hydrocarbons irraa jalqaba; maatiiwwan kaarboonii shan immoo gama inorganic irratti hafu: oxides of carbon, carbonates, hydrogen carbonates, cyanides fi carbides. Kanaafuu yaadni 'organic chemistry keemikaalota kaarboonii irratti hin hundoofne qo'ata' jedhu dogoggora. Organic chemistry kan kaarboonii irratti hundaa'e fudhata, kan hafan immoo inorganic chemistry fudhata.

Safaraafi Tooftaalee Saayinsii

Nageenya Eessidii QallisuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo laaboraatoorii keessatti eessidii fi bishaan walitti maktu fayyadami.

Of eeggadhu

Yeroo hunda eessidii gara bishaaniitti naqi malee bishaan gara eessidiitti hin naqin. Bishaan gara eessidiitti naquun hoo'a guddaa uumee eessidicha facaasa.

Grade 9 Chemistry, fuula 19-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Jijjiirraa Celsius Gara KelvinFoormulaa

T_{\text{K}} = T_{^\circ\text{C}} + 273.15

T_{\text{K}} = T_{^\circ\text{C}} + 273.15

$T_{\text{K}}$: Hoo'ina Kelvin keessatti $\text{K}$
$T_{^\circ\text{C}}$: Hoo'ina Celsius keessatti $^\circ\text{C}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Gatii temperature Celsius fi Kelvin gidduutti jijjiiruuf fayyadami.

Of eeggadhu

Ho'a Kelvin irratti mallattoo digrii hin barreessin. K qofa barreessi.

Grade 9 Chemistry, fuula 19-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Foormulaa DensaayitiiFoormulaa

d = \frac{m}{V}

d = \frac{m}{V}

$d$: Rukkina $\text{kg}\,\text{m}^{-3}$
$m$: Hanga $\text{kg}$
$V$: Qabiyyee $\text{m}^3$

Yoom akka itti fayyadamtu

Wanta tokkoof density, mass, yookiin volume shallaguuf fayyadami.

Of eeggadhu

Walsimannaa yuunitii sakatta'i. Mass gara grams fi volume gara mL yookiin cm^3 yoo ta'e g/mL yookiin g/cm^3 ta'a malee kg/m^3 miti.

Grade 9 Chemistry, fuula 19-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yuunitiiwwan Bu'uuraa SIGabatee wabiiDheerina · Hanga · Yeroo · +4

Hamma Bu'uuraa	Maqaa Yuunitii	Mallattoo
Dheerina	Meetira	$\text{m}$
Hanga	Kiiloogiraamii	$\text{kg}$
Yeroo	Sekondii	$\text{s}$
Yaatoo elektirikii	Ampeerii	$\text{A}$
Temprechara	Keelviinii	$\text{K}$
Hamma wantoo	Moolii	$\text{mol}$
Cimina ifaa	Kaandeelaa	$\text{cd}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Safartuuwwan fiizikaalaa bu'uuraa torban adda baasuuf yookiin ibsuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Mass qofatu yuunitii bu'uuraa SI keessatti maxxantuu duraa (kilo- kilogram keessatti) of keessaa qaba.

Grade 9 Chemistry, fuula 19-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seera Shallaggii Lakkoofsota Hiika QabaniiSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Shallaggii booda deebii gara baay'ina dijitoota sirriitti maruuf fayyadami.

Of eeggadhu

Ida'uu fi hir'isuun bakka dhibbantaa isa xiqqaarratti hundaa'u. Baay'isuu fi hiruun immoo lakkoofsa hiika qaban mara keessaa isa xiqqaarratti hundaa'u.

Grade 9 Chemistry, fuula 19-52 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Caasaa Aatomii

Argannoo Suuddoolee Bu'uuraa AtamiiGabatee wabiiCathode rays (electrons) · Anode rays (protons)

Raree / Suuddoo	Kan Argate	Amaloota Ijoo
Cathode rays (electrons)	J. J. Thomson (1897)	Sarara qajeelaan deemu, paddle wheels ni naannessu, gara positive electric plates tti goru, gosa gas irratti hin hundaa'an.
Anode rays (protons)	Eugene Goldstein (1886)	Cathodes qaawwa qaban keessa deemu, gara negative plates tti goru, amallii fi e/m ratio isaanii gas irratti hundaa'a.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yaaliiwwan seenaa fi amaloota raree kaatoodii fi aanoodii keessatti gamaaggamuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Amaloonni raree kaatoodii gosa gaazii fayyadamaniin hin jijjiiraman, garuu amaloonni fi reeshoon e/m raree aanoodii gosa gaazichaa irratti hundaa'u.

Grade 9 Chemistry, fuula 53-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seerota Bu'uuraa Wal-nyaatinsa KeemikaalaaGabatee wabiiLaw of Conservation of Mass · Law of Definite Proportions · Law of Multiple Proportions

Seera	Saayintistii	Qajeeltoo Bu'uuraa
Law of Conservation of Mass	Antoine Lavoisier (1789)	Chemical reaction keessatti mass hin uumamu yookiin hin badu.
Law of Definite Proportions	Joseph Louis Proust (1799)	Compound tokko yeroo hunda elements walfakkaatan proportion mass dhaabbataa ta'een qabata.
Law of Multiple Proportions	John Dalton	Masses element tokkoo kan mass dhaabbataa element biraa wajjin combine ta'an small whole-number ratios keessatti argamu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Seerota yaalii wal-nyaatinsa keemikaalaa to'atan adda baasuuf yookiin wal-bira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Seerri Law of Definite Proportions kompaawundii tokkoof kan hojjetu yoo ta'u, Seerri Law of Multiple Proportions garuu kompaawundoota adda addaa elementoota walfakkaatoo irraa tolfaman wal-bira qaba.

Grade 9 Chemistry, fuula 53-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hisaaba Lakkoofsa MooliiFoormulaa

n = \frac{m}{M}

n = \frac{m}{M}

$n$: Lakkoofsa moolii $\text{mol}$
$m$: Hanga kenname $\text{g}$
$M$: Hanga molakiyuulaawaa $\text{g}\,\text{mol}^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Hanga kennameefi hanga molakiyuulaa irraa ka'uun baay'ina wantaa mooliidhaan shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hangi kenname giraamiin ta'uu isaa mirkaneeffadhaa, kunis yuuniitiin hanga molakiyuulaa wajjin akka wal haquuf gargaara.

Grade 9 Chemistry, fuula 53-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ramaddii Piriyoodikii Elementootaa

Shallaggii Average Atomic MassFoormulaa

m_{\text{avg}} = \frac{p_1 m_1 + p_2 m_2}{100}

m_{\text{avg}} = \frac{p_1 m_1 + p_2 m_2}{100}

$m_{\text{avg}}$: Average Atomic Mass elementichaa $\text{amu}$
$p_1$: Hamma dhibbeentaa isotope isa duraa $\%$
$m_1$: Atomic mass isotope isa duraa $\text{amu}$
$p_2$: Hamma dhibbeentaa isotope isa lammaffaa $\%$
$m_2$: Atomic mass isotope isa lammaffaa $\text{amu}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Average atomic mass elementii tokkoo massii fi hamma dhibbeentaa isotope-wwan isaa irraa shallaguuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Gatii dhibbeentaa fayyadamnaan ida'ama sana yeroo hunda 100f qooduu hin dagatiin.

Grade 9 Chemistry, fuula 111-142 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Garaagarummaa Electron Affinity Fluorine fi ChlorineDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Gatii electron affinity elementoota halogens Group VIIA walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Fluorine gubbaa irratti argamus, Chlorine tu electron affinity guddaa qaba. Sababiin isaas subshell 2p fluorine xiqqaachuun repulsion electrons gidduutti uumu energy gadhifamu waan hir'isuufi.

Grade 9 Chemistry, fuula 111-142 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Shallaggii Mass NumberFoormulaa

A = Z + N

A = Z + N

$A$: Mass number, ida'ama lakkoofsa proton fi neutron $1$
$Z$: Atomic number, lakkoofsa proton nucleus keessaa $1$
$N$: Baay'ina neutron nucleus keessaa $1$

Yoom akka itti fayyadamtu

Mass number, atomic number, yookiin baay'ina neutron atoomii tokkoo shallaguuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Electron lakkoofsa mass number keessatti hin dabalani. Mass number ida'ama proton fi neutron qofaadha.

Grade 9 Chemistry, fuula 111-142 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Haala Jijjiirama Periodic PropertiesGabatee wabiiAtomic radius · Ionization energy · Electron affinity

Amala	Period Keessa (Bitaa gara Mirgaatti)	Group Keessa (Gubbaa gara Gadaatti)
Atomic radius	Decreases	Increases
Ionization energy	Increases	Decreases
Electron affinity	Increases	Decreases

Yoom akka itti fayyadamtu

Gabatee periodic keessatti atomic radius, ionization energy fi electron affinity elementootaa walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Period keessatti sababa nuclear charge dabaluuf atomic radius ni xiqqaata, ionization energy garuu ni dabala.

Grade 9 Chemistry, fuula 111-142 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hidhiinsa Keemikaalaa

Boondii Kovaalentii Qindaa'aaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Cimdiin elektiroonii waloo atoomota lamaaniin osoo hin taane atoomii tokko qofaan yommuu arjoomamu itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Atoomonni lachanuu elektiroonii walqixa gumaachu jedhanii hin yaadinaa. Boondii qindaa'aa keessatti atoomiin arjoomaan cimdiin elektiroonii qabu atoomii bakka duwwaa qabuuf elektiroonota lamaan kenna.

Grade 9 Chemistry, fuula 143 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Garaagarummaa Elektiroonegatiivitiifi Akaakuu BoondiiGabatee wabii< 0.5 · 0.5 - 2.0 · 2.0

Garaagarummaa Elektiroonegatiivitiiti	Akaakuu Boondii	Fakkeenya
$< 0.5$	Nonpolar covalent	$H_2$ , $C_2H_6$
$0.5 - 2.0$	Polar covalent	$HCl$ , $H_2O$
\ge 2.0	Ionic	$NaCl$ , $KF$

Yoom akka itti fayyadamtu

Gatii elektiroonegatiivitiitti fayyadamuun boondiin tokko kovaalentii nooni-poolaarii, kovaalentii poolaarii yookiin ayoonikii ta'uu isaa murteessuuf itti fayyadamaa.

Grade 9 Chemistry, fuula 143 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Amaloota Waliigalaa Koompaawundoota AyoonikiiGabatee wabiiPhysical State · Melting/Boiling Points · Electrical Conductivity · +1

Amala	Waliigala Ayoonikii	Ibsa
Physical State	Jajjaboo, crystalline solids kan caccaban	Electrostatic attraction cimaa; yeroo rukutamu repulsive forces lattice caccabsu.
Melting/Boiling Points	Baay'ee olaanaa (fkn. NaCl $800^{\circ}C$ irratti baqa)	Electrostatic bonds cimaa ta'an cabsuuf thermal energy guddaa barbaada.
Electrical Conductivity	Molten state fi solution keessatti qofa dabarsa	Ions solids keessatti kan hidhaman yoo ta'an, yeroo baqan ykn bulbulaman mobile charges bilisaan socho'an ta'u.
Solubility	Polar solvents keessatti kan bulbulamu	Molecules polar solvent kanneen cations fi anions charge qaban waliin wal-nyaatu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Amaloota fiizikaalaafi dabarsuu elektirikii koompaawundoota ayoonikii ibsuuf itti fayyadamaa.

Grade 9 Chemistry, fuula 143 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Boondota Poolaarii Molekiyuloota Nooni-poolaarii KeessattiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Molekiyuuliin boondota poolaarii qabu guutummaatti poolaarii yookiin nooni-poolaarii ta'uu isaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Molekiyuuliin boondii poolaarii qabaatee qofaan poolaarii dha jechuun hin danda'amu. Bocawwan simeetirikii kanneen akka CO2 fi CCl4 keessatti daayipooliileen faallaa waan walhaqaniif molekiyuulichi nooni-poolaarii ta'a.

Grade 9 Chemistry, fuula 143 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Amaloota dhangaa: viscosity fi surface tensionSeeraBoca fi volume · Viscosity fi fluidity · Viscosity fi ho'a · +5

Amala	Maal akka ta'e	Waan yaadatamu
Boca fi volume	Dhangaan volume ofii isaa eega, boca garuu meeshaa isa qabate irraa fudhata.	Qaamoleen isaa walitti dhiyaatanii jiru, haa ta'u malee tokko isa kaan irra mucucaachuu ni danda'a.
Viscosity fi fluidity	Viscosity dandeettii dhangaan yaa'uu didu yoo ta'u, fluidity immoo salphinaan yaa'uu isaati. Tokko kan biraatiif faallaa waan ta'eef dhangaan tokko lamaanuu olaanaa ta'uu hin danda'u.	Viscosity harkisa qaamolee gidduu jiruu fi molekuulota dhedheeroo walitti maramanii mucucaachuu hin dandeenye irraa dhufa. Bishaan gadi aanaa dha, dammi immoo olaanaa.
Viscosity fi ho'a	Yeroo dhangaan ho'u viscosity isaa gadi bu'a, kanaafuu wanta tokkoof lakkoofsa dhaabbataa miti.	Dammi ho'e akka shuruubaa yaa'a, zayitiin motoraas ganama qorraa irratti furdaa ta'a. Gaasonni faallaa kanaa raawwatu: viscosity isaanii ho'aan wal qabatee dabala.
Surface tension	Molekuulli dhangaa keessa jiru ollaa isaatiin gara kallattii hundaatti waan harkifamuuf harkisni sun wal balleessa. Kan gubbaa irra jiru garuu ol irratti ollaa hin qabu, kanaafuu humna gara keessaatti isa harkisu qaba, gubbaan sunis bal'ina xiqqaa danda'amutti wal qaba.	Sababa hydrogen bonding tiin bishaan digrii selshiyeesii 20 irratti gara 0.072 niwutan meetira tokkootti qaba. Ethanol immoo molekuulonni isaa dadhabinaan waan wal harkisaniif gara 0.022 dha.
Qormaata paper clip	Density sibiilaa bishaan irra dachaa saddeet waan ta'eef, gubbaan sun yeroo cabu clip-ichi seenuu qaba.	Kan ol qabame haphiin gubbaa hin cabne jala jallatee waan isa dhiibuufi. Copha detergent tokko haphii sana laaffisee clip-icha kallattiin ni seensisa.
Diffusion	Qaamoleen dhangaa wal keessa faca'u, garuu qaamolee gaasii caalaa suuta.	Qaamni tokkoon tokkoon isaa ollaa isaatiin waan marfameef, walitti bu'iinsa gidduutti tarkaanfii gaggabaabaa fi micciiramaa qofa fudhata.
Density	Dhiibbaa idilee jalatti density dhangaa kan gaasii irra dachaa kuma tokko ta'a, sababiin isaas qaamoleen isaa wal fagaatanii osoo hin taane wal tuqanii waan jiraniifi.	Jajjaboo fi dhangaa wal bira qabuun kan hiika qabu yeroo wanti tokko maqaan dhahame qofa. Cabbiin 0.92, bishaan dhangaa immoo 1.00 giraama seentimeetira kuubii tokkotti ta'uun addaa dha, cabbiin kan bishaan irra deemuufis kanuma.
Cuunfamuu	Dhangaawwan cuunfamuu hin danda'an jechuun ni danda'ama.	Qaamolee isaanii gidduu iddoon duwwaan hafe hin jiru. Bishaan dhiibbaa qilleensaa dachaa dhibba jalattillee dhibbeentaa tokko gadi baay'ee xiqqoon qofa xiqqaata.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin dammi maaliif suuta akka yaa'u, paper clip bishaan irratti maaliif osoo hin seenin akka turu, yookaan dhangaan maaliif volume isaa qabatee boca meeshaa isa qabatee fudhatu gaafatu kana fayyadami. Deebiin as jiru hunduu gara cimina qaamoleen wal harkisaniitti deebi'a.

Of eeggadhu

Barattoonni fakkii damma fi bishaanii akka fakkii density tti dubbisanii, dammi waan ulfaataa ta'eef suuta yaa'a jedhanii barreessu. Density fi viscosity amaloota adda addaa ti, tokko yoo dabale kan biraa isa hin hordofu. Meerkurii density isaa bishaan irra dachaa 13.5 ta'us viscosity isaa bishaan irra dachaa 1.5 qofa waan ta'eef akkuma bishaanii salphaatti yaa'a; dammi immoo bishaan irra dachaa 1.4 qofa ulfaatee viscosity isaa kuma hedduun caala. Gaaffiin gaafatamuu qabu qaamoleen yeroo mucucaatan hammam cimsanii wal qaban kan jedhu dha. Dhangaan sun hammam akka ulfaatu gaaffii sana hin deebisu.

Ayoonota pozaatiivii baratamoo fi cimina isaaniiGabatee wabiiHydrogen · Sodium · Potassium · +11

Ayoonii	Foormulaa	Iddoo itti argitu
Hydrogen	$\mathrm{H^{+}}$	every acid in water
Sodium	$\mathrm{Na^{+}}$	table salt, caustic soda
Potassium	$\mathrm{K^{+}}$	fertiliser, potash
Silver	$\mathrm{Ag^{+}}$	photographic salts
Ammonium	$\mathrm{NH_{4}^{+}}$	fertiliser, the one polyatomic cation
Magnesium	$\mathrm{Mg^{2+}}$	hard water, chlorophyll
Calcium	$\mathrm{Ca^{2+}}$	limestone, bone, cement
Barium	$\mathrm{Ba^{2+}}$	the sulfate used in X-ray meals
Zinc	$\mathrm{Zn^{2+}}$	galvanised sheet, dry cells
Iron(II)	$\mathrm{Fe^{2+}}$	the pale green solution
Copper(II)	$\mathrm{Cu^{2+}}$	the blue solution
Lead(II)	$\mathrm{Pb^{2+}}$	car batteries, old paint
Aluminium	$\mathrm{Al^{3+}}$	alum, water treatment
Iron(III)	$\mathrm{Fe^{3+}}$	rust, the yellow brown solution

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo maqaa irraa foormulaa barreessuu qabdu fayyadami. Cimina sibiilaa gabatee kana irraa, cimina wanta sibiila hin taane immoo gabatee ofii isaa irraa fudhu; achumaan ciminni waliigalaa duwwaa akka ta'uuf lakkoofsota wal jijjiiri.

Of eeggadhu

Sibiilli fi sibiilli diimaan tokkoon tokkoon isaanii ayoonii lama waan uumaniif maqaan lakkoofsa Roomaa qabaachuu qaba: sibiil(II) 2+ yoo ta'u sibiil(III) 3+ dha; sibiila qofa barreessuun foormulaa murteessuu hin dandeenye taasisa. Amooniyeemiin asitti ayoonii pozaatiivii atoomota hedduu irraa ijaarame qofaadha; akka qaama tokkootti waan hojjetuuf lamaan isaanii haaydiroojinii saddeet osoo hin taane cufaa lamaan barreeffamu.

Ayoonota negaatiivii baratamoo cimina tokko qabanGabatee wabiiFluoride · Chloride · Bromide · +6

Ayoonii	Foormulaa	Iddoo itti argitu
Fluoride	$\mathrm{F^{-}}$	toothpaste, drinking water
Chloride	$\mathrm{Cl^{-}}$	table salt, hydrochloric acid
Bromide	$\mathrm{Br^{-}}$	sea water, photographic film
Iodide	$\mathrm{I^{-}}$	iodised salt, thyroid medicine
Hydroxide	$\mathrm{OH^{-}}$	every alkali in water
Nitrate	$\mathrm{NO_{3}^{-}}$	fertiliser, all of them soluble
Nitrite	$\mathrm{NO_{2}^{-}}$	meat curing salts
Hydrogencarbonate	$\mathrm{HCO_{3}^{-}}$	baking soda, blood buffering
Permanganate	$\mathrm{MnO_{4}^{-}}$	the deep purple oxidising agent

Yoom akka itti fayyadamtu

Walakkaa harka mirgaa foormulaatiif fayyadami. Ayooniin cimina negaatiivii tokko qabu madaaluuf cimina pozaatiivii tokko barbaada; kanaafuu soodiyeemii waliin tokkoo tokkoon, kaalsiyeemii waliin immoo lamaa tokkoon wal qabata.

Of eeggadhu

Naayitreetii fi naayitraayitiin oksijiinii tokkoo fi qubee tokkoon adda ba'u; xumurri eetii yeroo hunda isa oksijiinii caalu qabu dha. Seerri wal fakkaatu salfeetii fi salfaayitii keessattis ni hojjeta; isa dogoggoraa dubbisuun maqaa qofa osoo hin taane walnyaatinsicha jijjiira. Haaydiroojiinkaarboneetiin ammallee guuboo suuqii irratti baayikaarboneetii jedhamee barreeffama; lamaanuu ayoonii kana agarsiisu.

Ayoonota negaatiivii baratamoo cimina lama yookaan sadii qabanGabatee wabiiOxide · Sulfide · Sulfate · +6

Ayoonii	Foormulaa	Iddoo itti argitu
Oxide	$\mathrm{O^{2-}}$	rust, quicklime, most minerals
Sulfide	$\mathrm{S^{2-}}$	ores, the rotten egg smell
Sulfate	$\mathrm{SO_{4}^{2-}}$	gypsum, copper sulfate
Sulfite	$\mathrm{SO_{3}^{2-}}$	food preservative
Carbonate	$\mathrm{CO_{3}^{2-}}$	limestone, washing soda
Chromate	$\mathrm{CrO_{4}^{2-}}$	the yellow solution
Dichromate	$\mathrm{Cr_{2}O_{7}^{2-}}$	the orange oxidising agent
Nitride	$\mathrm{N^{3-}}$	hard ceramic coatings
Phosphate	$\mathrm{PO_{4}^{3-}}$	fertiliser, bone, DNA

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo foormulaan cufaa barbaadu fayyadami. Ayooniin hammam kanaa madaaluuf cimina pozaatiivii lama yookaan sadii fudhata; lakkoofsonni gadi aanaan cufaa alaa jiranis asumatti mul'achuu jalqabu.

Of eeggadhu

Cufaan lakkoofsa gadi aanaa dura naannoo ayoonii atoomota hedduu qabuutti godhama; kanaafuu kaalsiyeemii fosfeetiin fosfeetiin cufamee lamaan alaan barreeffama. Lakkoofsa gadi aanaa keessatti barreessuun atoomonni kamtu akka baay'atu waan jijjiiruuf wanta adda ta'e kenna. Kiroomeetii fi daaykiroomeetiin inni tokko kiroomiyeemii dachaa qabaatus lamaanuu cimina lama qabu; kunis hamma irraa tilmaamuu mannaa mirkaneeffachuu barbaachisa.

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 9 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 9 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 5 irraa kaardii 22: Keemistirii fi Barbaachisummaa Isaa, Safaraafi Tooftaalee Saayinsii, Caasaa Aatomii, Ramaddii Piriyoodikii Elementootaa fi Hidhiinsa Keemikaalaa. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi