Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 11 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 34: Caasaa Atomii fi Amaloowwan Piriyoodikii Elementootaa, Hidhoo Keemikaalaa, Haalota Fiizikaalaa Maatarii, Kaayineetiksii Keemikaalaa, Iquiliibriyeemii Keemikaalaa fi Kompaawundoota Oorgaanikii Oksijiinii Qaban. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 11 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 11 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Keemistirii kutaa 11

Keemistirii kutaa 11 Temari irratti kaardii qayyabannaa 34 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

34
Kaardii: 6
Boqonnaawwan: 16
Foormulaa: 8
Gabatee wabii: Grade 11 Chemistry
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 6 Fulbaana 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda34Foormulaa13Gabatee wabii8Dogoggora baratame7Seera6

Caasaa Atomii fi Amaloowwan Piriyoodikii Elementootaa

de Broglie WavelengthFoormulaa

\lambda = \frac{h}{m v}

\lambda = \frac{h}{m v}

$\lambda$: Dheerina dambalii de Broglie $\text{m}$
$h$: Dhaabbataa Planck $\text{J}\,\text{s}$
$m$: Mass qaamichaa $\text{kg}$
$v$: Velocity qaamichaa $\text{m}\,\text{s}^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Sochii suudoowwan akka electron yookiin atom waliin Wavelength walqabatu shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yuunitii Planck's constant waliin sirriitti wal simsiisuuf Mass yeroo hunda kilograms keessatti ta'uu qaba.

Grade 11 Chemistry, fuula 2-66 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Energy Ce'umsa Electron HydrogenFoormulaa

\Delta E = -2.18 \times 10^{-18} \left(\frac{1}{n_f^2} - \frac{1}{n_i^2}\right)

\Delta E = -2.18 \times 10^{-18} \left(\frac{1}{n_f^2} - \frac{1}{n_i^2}\right)

$\Delta E$: Jijjiirama Energy ce'umsaa $\text{J}$
$n_i$: Principal quantum number jalqabaa $\text{dimensionless}$
$n_f$: Principal quantum number dhumaa $\text{dimensionless}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Hydrogen keessatti yeroo electron orbits lama gidduutti utaalu Energy fudhatame yookiin gadhiifame shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jijjiiramni Energy negaatiiva ta'e photon gadhiifamuu agarsiisa, poosatiiviin immoo fudhatamuu agarsiisa.

Grade 11 Chemistry, fuula 2-66 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hydrogen Emission SeriesGabatee wabiiLyman · Balmer · Paschen · +1

Series	Sadarkaa dhumaa ($n_f$)	Sadarkaa jalqabaa ($n_i$)	Naannoo spectral
Lyman	$1$	$2, 3, 4, \dots$	Ultraviolet
Balmer	$2$	$3, 4, 5, \dots$	Visible fi ultraviolet
Paschen	$3$	$4, 5, 6, \dots$	Infrared
Brackett	$4$	$5, 6, 7, \dots$	Infrared

Yoom akka itti fayyadamtu

Ce'umsa electron hydrogen keessatti garee spectral fi naannoo wavelength adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Ce'umsa n = 2 irratti xumuramu qofatu sarara mul'atu kenna. Ce'umsonni n = 1 irratti xumuraman guutummaatti ultraviolet dha.

Grade 11 Chemistry, fuula 2-66 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walsimsiisa Photoelectric EffectFoormulaa

\text{KE}_e = h\nu - h\nu_0

\text{KE}_e = h\nu - h\nu_0

$\text{KE}_e$: Kinetic energy electron baafamee $\text{J}$
$h$: Dhaabbataa Planck $\text{J}\,\text{s}$
$\nu$: Frequency carqqisa bu'ee $\text{s}^{-1}$
$\nu_0$: Threshold frequency sibiilichaa $\text{s}^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Sibiila ifti threshold frequency ol ta'e irratti bu'e irraa Kinetic energy yookiin saffisa electron baafamee shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Frequency ifa bu'ee threshold frequency gadi yoo ta'e, qulqullinni ifaa hammam yoo dabale iyyuu electron hin bahu.

Grade 11 Chemistry, fuula 2-66 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Photon Energy fi WavelengthFoormulaa

E = \frac{h c}{\lambda}

E = \frac{h c}{\lambda}

$E$: Energy photon tokkoo $\text{J}$
$h$: Dhaabbataa Planck $\text{J}\,\text{s}$
$c$: Saffisa ifaa $\text{m}\,\text{s}^{-1}$
$\lambda$: Dheerina dambalii $\text{m}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Wavelength carqqisa elektromaagneetikii gara Energy photon tokkootti yookiin faallaa isaa jijjiiruuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Energy joules keessatti shallaguun dura yeroo hunda Wavelength nanometer irraa gara meteritti jijjiiraa.

Grade 11 Chemistry, fuula 2-66 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tartiiba subshell-oonni itti guutamanSeera

\mathrm{1s\;2s\;2p\;3s\;3p\;4s\;3d\;4p\;5s\;4d\;5p\;6s\;4f\;5d\;6p\;7s\;5f\;6d\;7p}

\mathrm{1s\;2s\;2p\;3s\;3p\;4s\;3d\;4p\;5s\;4d\;5p\;6s\;4f\;5d\;6p\;7s\;5f\;6d\;7p}

$\mathrm{s}$: orbital tokko; kanaaf subshell-ichi elektiroona 2 qabata
$\mathrm{p}$: orbital sadii; kanaaf subshell-ichi elektiroona 6 qabata
$\mathrm{d}$: orbital shan; kanaaf subshell-ichi elektiroona 10 qabata
$\mathrm{f}$: orbital torba; kanaaf subshell-ichi elektiroona 14 qabata
$2(2l+1)$: subshell tokko elektiroona meeqa akka qabatu quantum number ofii isaatii irraa kan lakkaa'amu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo ground state electron configuration barreessitu kamiyyuu fayyadami. Elektiroononni jalqaba subshell anniisaa gadi aanaa qabutti seenu (Aufbau); orbital tokko yoo baay'ate elektiroona lama qabata, lamaanuus spin faallaa qabu (Pauli); orbital anniisaa wal qixa qaban gidduutti immoo utuu tokkoyyuu elektiroona lammaffaa hin fudhatin dura tokkoon tokkoon isaanii tokko tokko fudhatu (Hund).

Of eeggadhu

Erga $\mathrm{3p}$ booda elektiroonni itti aanu $\mathrm{4s}$ seena malee $\mathrm{3d}$ hin seenu; kanaafuu potassium $1s^{2}\,2s^{2}\,2p^{6}\,3s^{2}\,3p^{6}\,4s^{1}$ dha. Kiyyoon isaa garuu kitaabuma sun scandium $[\mathrm{Ar}]\,3d^{1}\,4s^{2}$ jedhee barreessuu isaa ti; sababni isaas configuration xumurame lakkoofsa shell-tiin barreeffama malee tartiiba itti guutameen miti. Tartiiba armaan olii keessa guuti; deebii kee garuu tartiiba shell-tiin barreessi; yeroo atoomichi ion ta'us elektiroonota jalqaba $\mathrm{4s}$ keessaa baasi: $\mathrm{Fe^{2+}}$ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{6}$ dha malee gonkumaa $[\mathrm{Ar}]\,3d^{4}\,4s^{2}$ miti.

Chromium, copper fi subshell d walakkaa guutameDogoggora baratameChromium, Z = 24 · Copper, Z = 29 · Molybdenum, Z = 42 · +2

Elementii	Ground state	Wanti hubatamu
Chromium, $Z = 24$	$[\mathrm{Ar}]\,3d^{5}\,4s^{1}$	tartiibni guutinsaa $[\mathrm{Ar}]\,3d^{4}\,4s^{2}$ tilmaama
Copper, $Z = 29$	$[\mathrm{Ar}]\,3d^{10}\,4s^{1}$	tartiibni guutinsaa $[\mathrm{Ar}]\,3d^{9}\,4s^{2}$ tilmaama
Molybdenum, $Z = 42$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{5}\,5s^{1}$	bocuma chromium isa gubbaa isaa jiruu
Silver, $Z = 47$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{10}\,5s^{1}$	bocuma copper isa gubbaa isaa jiruu
Niobium, $Z = 41$	$[\mathrm{Kr}]\,4d^{4}\,5s^{1}$	subshell tokkoyyuu walakkaa yookaan guutuu ta'ee hin xumuramne

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo ground state elementii d-block tokkoo tartiiba guutinsaa idilee wajjin wal hin simne fayyadami: elektiroonni s tokko gara subshell d-tti darba, sababni isaas tuutni walakkaan guutame ( $d^{5}$ ) yookaan guutummaatti guutame ( $d^{10}$ ) caalaatti tasgabbaa'aa waan ta'eef. Configuration barreessite kamiyyuu elektiroonota isaa ida'uudhaan mirkaneeffadhu; ida'amni isaanii lakkoofsa atoomikii kennuu qaba.

Of eeggadhu

Barattoonni "walakkaan guutamuun tasgabbaa'aa dha" jedhu seera waliigalaa godhanii, yeroo subshell d shanitti yookaan kudhanitti dhihaate hunda elektiroona s tokko olkaasu. Manganese $[\mathrm{Ar}]\,3d^{5}\,4s^{2}$ dha, iron immoo $[\mathrm{Ar}]\,3d^{6}\,4s^{2}$ dha: elektiroonota lakkaa'i; kan uumame sun lakkoofsa atoomikii irraa tokkoon hir'ata. Walakkaan dogoggorichaa lammaffaan ion irratti mul'ata. Yeroo atoomichi ion ta'u elektiroonni $4s$ dursee waan ba'uuf $\mathrm{Cu^{2+}}$ $[\mathrm{Ar}]\,3d^{9}$ dha, $\mathrm{Cr^{3+}}$ immoo $[\mathrm{Ar}]\,3d^{3}$ dha; gonkumaa $[\mathrm{Ar}]\,3d^{8}\,4s^{1}$ yookaan $[\mathrm{Ar}]\,3d^{2}\,4s^{1}$ hin ta'an.

Bilookota s, p, d fi fGabatee wabiis · p · d · +1

Bilookii	Configuration alaa	Bakka argamuu fi amala isaa
s	$ns^{1-2}$	Garee 1 fi 2, akkasumas hydrogen fi helium. Lamaan kana malee hundi isaanii sibiila; electropositive cimaa fi ionization energy gadi aanaa qabu; kompaawundonni isaaniis irra caalaa ionic dha. Beryllium garuu adda: $\mathrm{BeCl_2}$ covalent yoo ta'u $\mathrm{BeO}$ immoo amphoteric dha.
p	$ns^{2}\,np^{1-6}$	Garee 13 hamma 18. Bilookii sibiila, kan sibiila hin taane fi metalloid walitti qabate qofa; elektiroona valence 3 hamma 8 qaba; oxidation state isaaniis garaa garaa dha. Amalli sibiila hin taane period keessa dabalaa, group keessa immoo hir'achaa deema.
d	$(n-1)d^{1-10}\,ns^{0-2}$	Garee 3 hamma 12. Hundi isaanii sibiila; irra caalaa jajjaboo fi qabxii baqinaa olaanaa qaban; oxidation state garaa garaa, kompaawundoota halluu qaban fi catalyst hedduu kennu. Zinc, cadmium fi mercury bilookii kana keessa jiraatanis transition element miti; sababni isaas atoomni isaanii yookaan ioniin isaanii idilee subshell d gartokkoon guutame hin qabu.
f	$(n-2)f^{1-14}\,(n-1)d^{0-1}\,ns^{2}$	Tarreewwan lama gabatee guddaa jalatti maxxanfaman: lanthanoid La hamma Lu fi actinoid Ac hamma Lr, tokkoon tokkoon isaanii kudha shan. Hundi isaanii sibiila; rukkinaa fi qabxii baqinaa olaanaa qabu. Actinoid hundi radioactive dha; lanthanoid keessaa garuu promethium qofa.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo elementiin tokko bilookii kamii akka ta'e gaafatamtu, yookaan bakka inni periodic table keessatti qabu irraa ka'uudhaan configuration alaa isaa barreessitu fayyadami. Bilookiin maqaa subshell elektiroona xumuraa fudhateen waan moggaafamuuf, bakka gabateen maxxanfame elementicha kaa'e irraa osoo hin taane configuration isaa irraa dubbisi.

Of eeggadhu

Barattoonni n $(n-1)d$ fi $(n-2)f$ keessa jiru lakkoofsa subshell d yookaan f isaa godhanii dubbisu. n garuu shell isa alaa ti; innis lakkoofsa period-ii ti. Iron Period 4 keessa waan jiruuf $n = 4$ ; configuration isaas $(n-1)d^{6}\,ns^{2} = 3d^{6}\,4s^{2}$ dha malee gonkumaa $4d^{6}\,4s^{2}$ miti. Cerium Period 6 keessa waan jiruuf $(n-2)f$ jechuun $4f$ dha. Jalqaba elementichi period kam keessa akka jiru gaafadhu; sana booda hir'isi. Kiyyoon lammaffaa helium dha: Garee 18 keessatti neon gubbaatti waan maxxanfamuuf p-block jedhamee barreeffama; garuu $1s^{2}$ elektiroona p tokkollee hin qabu, kanaafuu helium elementii s-block dha.

Hidhoo Keemikaalaa

Poolaaritii Hidhoo fi Poolaaritii MolakiyuuliiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Molakiyuuliin hidhoo poolaarii qabu guutummaatti poolaarii yookiin noot-poolaarii ta'uu isaa murteessuuf kanatti fayyadami.

Of eeggadhu

Hidhoon poolaarii ta'uu qofaan molakiyuulichi yeroo hunda poolaarii hin ta'u. Bocoota simitirikii akka kaarboon daay'oksaayidii keessatti daayipooliin hidhoo wal haquun waliigalaan momentii daayipoolii zeeroo kenna.

Grade 11 Chemistry, fuula 67-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Momentii DaayipooliiFoormulaa

\mu = \delta \times d

\mu = \delta \times d

$\mu$: momentii daayipoolii (dipole moment) $\text{C}\,\text{m}$
$\delta$: hamma chaarjii gartokkee (magnitude of partial charge) $\text{C}$
$d$: fageenya chaarjota gargar baasu (distance separating the charges) $\text{m}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Foormulaa kanatti fayyadamuun momentii daayipoolii hidhoo kovaaleentii poolaarii yookiin molakiyuulii daay-atamikii hisaabi.

Of eeggadhu

Safartuu idilee hin taaneen, 1 Debye wal-qixa 3.33564 baay'isuu 10^-30 coulomb metres ta'a.

Grade 11 Chemistry, fuula 67-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Muraa Seera OktetiiGabatee wabiiOctet gadi · Expanded octet · Odd-electron molecules

Garee	Elektiroonota Atamii Gidduu	Fakkeenyota
Octet gadi	electrons 8 gadi	$\text{BeCl}_2$ , $\text{BF}_3$ , $\text{AlCl}_3$
Expanded octet	electrons 8 ol	$\text{PF}_5$ , $\text{SF}_6$ , $\text{XeF}_4$
Odd-electron molecules	Lakkoofsa electrons odd ta'e	$\text{NO}$ , $\text{NO}_2$ , $\text{ClO}_2$

Yoom akka itti fayyadamtu

Molakiyuulota seera elektiroonii saddeetii (oktetii) hin hordofne yeroo adda baastu kanatti fayyadami.

Of eeggadhu

Ujoolleen piriyodii 3ffaa fi isaa gadii orbiitaalota d duwwaa ta'an fayyadamuun oktetii babal'isu, garuu elementootni piriyodii 2ffaa kana gochuu hin danda'an.

Grade 11 Chemistry, fuula 67-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hubannoo Dogoggoraa Caasaa RezoonaansiiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Caasaa rezoonaansii fi bakka bu'iinsa Luwiis kan molakiyuulota akka oozoonii yeroo hiiktu kanatti fayyadami.

Of eeggadhu

Rezoonaansiin molakiyuuliin caasaalee gidduutti deddeebi'a jechuu miti. Molakiyuuliin dhugaa caasaa wal-makaa dhaabbataa tokko qofa hidhoo giddu-galeessaa qabuudha.

Grade 11 Chemistry, fuula 67-144 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hidhoo sigma fi pi walirra bu'iinsa orbitaalii irraaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin hidhoon covalent akkamitti akka uumamu, yookaan hidhoowwan C=C lamaan maaliif wal hin fakkaanne gaafatu fayyadami. Orbitaaliin valence walakkaan guutame lama yoo walirra bu'anii elektiroononni isaanii spin faallaa wajjin wal qabatan hidhoon uumama: walirra bu'iinsi fuulaan fuula sarara handhuuroota lamaan walitti fidu irratti hidhoo sigma kenna; walirra bu'iinsi cinaachaan orbitaalii p tarsiimoo lamaa immoo hidhoo pi kan rukkinni isaa sarara sanaa ol fi gaditti argamu kenna.

Of eeggadhu

Barattoonni hidhoo dachaa akka waan hidhoo wal fakkaatu lamaatti lakkaa'u; hidhoo C=C lammaffaas akka walirra bu'iinsa fuulaan fuula biraa handhuuroota gidduutti dhiibameetti kaasu. Atoomota lama gidduutti hidhoon jalqabaa qofti sigma; hidhoon dabalataa hundi pi. Kanaafuu C=C sigma tokkoo fi pi tokko; hidhoon pi gonkumaa kophaa isaa hin dhaabbatu. Cimdiin isaa handhuuroota gidduu utuu hin taane sarara sanaa ol fi gaditti waan taa'uuf pi hidhoo dadhabaa dha; fiixeewwan hidhoo dachaa lamaanis naanna'uu hin danda'an. Mallattoon + fi - lobii p irratti barreeffame mallattoo dambalii malee chaarjii elektirikii miti.

Sigma fi pi molakiyuulii keessatti lakkaa'uuSeera

n \text{ bonds between two atoms} \;=\; 1\,\sigma + (n-1)\,\pi

n \text{ bonds between two atoms} \;=\; 1\,\sigma + (n-1)\,\pi

$n$: bond order: baay'ina cimdii elektiroonaa atoomonni lamaan qooddatan; single 1, double 2, triple 3
$\sigma$: hidhoo sigma; walirra bu'iinsa fuulaan fuula sarara handhuuroota walitti fidu irraa dhufu
$\pi$: hidhoo pi; walirra bu'iinsa cinaachaa orbitaalii p tarsiimoo lamaa irraa dhufu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin molakiyuulii tokko keessa hidhoo sigma meeqa fi pi meeqa akka jiru gaafatu fayyadami. Sarara caasaa keessa jiru tokkoon tokkoon isaa akka sigma tokkootti lakkaa'i; itti aansuudhaan sarara dabalataa hidhoo dachaa yookaan sadeenii keessa jiru hundaaf pi tokko dabali.

Of eeggadhu

Barattoonni kan hidhoo baay'ee keessa jiru qofa lakkaa'anii sararri caasaa keessa jiru kaan hundi akka sigma ta'e irraanfatu. Waa'ee ethene, C2H4, yoo gaafataman sigma 1 fi pi 1 jedhu. Lakkoofsi sirriin garuu sigma C-H afur; C=C ofii isaatii sigma tokkoo fi pi tokko waan ta'eef, walumaagalatti sigma 5 fi pi 1. Ethyne, C2H2, sigma 3 fi pi 2. Amalli biraa hidhoo dachaa sigma 2 yookaan sadeenii sigma 3 jedhanii lakkaa'uu dha; atoomota wal fakkaatan lama gidduutti sigma tokkoo ol gonkumaa hin jiru.

Hybridization fi geometry inni murteessuGabatee wabiisp · sp^2 · sp^3 · +2

Hybrid set	Orbitaalota walmakan	Electron geometry	Rogaa hidhoo	Fakkeenyota
$sp$	$1s + 1p$	linear	180°	$\text{CO}_2$ , $\text{C}_2\text{H}_2$
$sp^{2}$	$1s + 2p$	trigonal planar	120°	$\text{BF}_3$ , $\text{C}_2\text{H}_4$
$sp^{3}$	$1s + 3p$	tetrahedral	109.5°	$\text{CH}_4$ , $\text{NH}_3$ , $\text{H}_2\text{O}$
$sp^{3}d$	$1s + 3p + 1d$	trigonal bipyramidal	120°, 90° and 180°	$\text{PCl}_5$
$sp^{3}d^{2}$	$1s + 3p + 2d$	octahedral	90° and 180°	$\text{SF}_6$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo boca naannoo atoomii gidduu jiruuf maqaa baasuu qabdu, yookaan hybridization Lewis structure irraa dubbisuu qabdu fayyadami. Electron domain atoomii sana irra jiran lone pair dabalatee lakkaa'i; lakkoofsi sun tarree siif filata: baay'inni orbitaalii hybrid yeroo hunda baay'ina orbitaalii atoomaa walmakaniin wal qixa.

Of eeggadhu

Barattoonni tarree geometry akka boca molakiyuulichaatti dubbisanii NH3 tetrahedral digrii 109.5 irratti jedhanii barreessu. Deebiin lamaan lakkoofsa adda addaa lama irraa dhufa. Hybridization electron domain hunda lone pair dabalatee lakkaa'a; kanaafuu NH3 fi H2O lamaanuu sp3; electron geometry isaanii lamaanuus tetrahedral. Bocni garuu atoomota qofa irraa waan maqaa argatuuf NH3 trigonal pyramidal gara digrii 107; H2O immoo bent gara digrii 104.5. Dogoggorri faallaa isaa lone pair dhiisanii H2O hidhoo lama waan qabuuf sp2 jechuu dha.

Bond energy fi bond length wal bira qabuuGabatee wabiiH-H · Cl-Cl · H-Cl · +4

Hidhoo	Bond order	Bond energy (kJ/mol)	Bond length (pm)
H-H	1	436	74
Cl-Cl	1	242	199
H-Cl	1	431	127
C-H	1	413	109
C-C	1	348	154
C=C	2	612	134
C≡C	3	837	120

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin hidhoowwan lama jabinaan yookaan dheerinaan wal bira qabu, yookaan hidhoo moolii tokko cabsuuf anniisaan hangam barbaachisu gaafatu fayyadami. Tarreewwan sadan jalqabaa gatii sirrii molakiyuulota diatomic sanaa ti; tarreewwan kaarboonii garuu kompaawundoota baay'ee irraa kan fudhataman giddu-galeessa waan ta'aniif kitaabni biraa yuunitii muraasaan adda ta'e agarsiisuu danda'a.

Of eeggadhu

Barattoonni hidhoon gabaabaan hidhoo jabaa dha kan jedhu qayyabatanii atoomota adda addaa gidduutti fayyadamu. C-H 109 pm irratti moo C=C 134 pm irratti kamtu jabaa jedhamanii yoo gaafataman baay'een isaanii sababa gabaabaa ta'eef C-H jedhu; kan dadhabaan garuu isa; 413 fi 612. Seerichi kan hojjetu atoomota wal fakkaatan lama gidduutti qofa; achitti C-C, C=C fi C≡C walumaan gabaabbachaa fi jabaachaa deemu. H-H 74 pm irratti fi C-C 154 pm irratti atoomota adda addaa waan ta'aniif dheerinni kamtu cabsuuf ulfaataa akka ta'e homaa hin himu.

Molecular orbital bond orderFoormulaa

\text{Bond order} = \tfrac{1}{2}\,(N_{b} - N_{ab})

\text{Bond order} = \tfrac{1}{2}\,(N_{b} - N_{ab})

$N_{b}$: baay'ina elektiroonota molecular orbital bonding keessa jiranii
$N_{ab}$: baay'ina elektiroonota molecular orbital antibonding keessa jiranii; kanneen urjiidhaan barreeffaman

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin molakiyuuliin yookaan ayooniin diatomic tokko uumamuu danda'aa, hidhoon isaa hangam jabaadha, yookaan paramagnetic dhaa jedhu fayyadami. Dursii molecular orbital tartiiba anniisaadhaan guuti; elektiroonota bonding fi antibonding lakkaa'i; garaagarummaa isaanii lamatti hiri: bond order duwwaan molakiyuulichi hin uumamu jechuu dha.

Of eeggadhu

Barattoonni elektiroonota configuration barreeffame keessatti argan qofa lakkaa'anii ida'ama dogoggoraatiin hir'isu. Core 1s ni galchitaa moo hin galchituu jedhii al tokko murteessii sana irratti cichi: N2 core waliin walakkaa 10 hir'isi 4; core malee walakkaa 8 hir'isi 2; lamaanuu 3 kennu. Walakkaan 10 hir'isi 2 garuu lamaan walitti waan makuuf 4 kenna. Amalli lammaffaan elektiroonota pi 2p lamaan orbitaalii tokko keessatti walitti qabuu dha. B2 tokko pi 2px keessa, tokko immoo pi 2py keessa spin tarsiimaadhaan kaa'a; sababni B2 paramagnetic ta'eefis kanuma. Akkasumas fakkii pi 2p sigma 2p jala kaa'u N2 irra hin darbin; O2 fi F2 tartiiba garagalfame fayyadamu.

Haalota Fiizikaalaa Maatarii

Seera Gaasii Walitti QabameFoormulaa

\frac{P_1 V_1}{T_1} = \frac{P_2 V_2}{T_2}

\frac{P_1 V_1}{T_1} = \frac{P_2 V_2}{T_2}

$P_1, P_2$: Pressure jalqabaa fi dhumaa $\text{Pa}$
$V_1, V_2$: Volume jalqabaa fi dhumaa $\text{m}^3$
$T_1, T_2$: Temperature jalqabaa fi dhumaa $\text{K}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo hamma murtaa'aan gaasii tokkoo dhiibbaa, qabiyyee fi teempireechara irratti yeroo tokkotti jijjiirama agarsiisu fayyadamaa.

Of eeggadhu

Teempireecharri gara herregichaatti galchuun dura yeroo hunda 273 itti dabaluun gara Keelviniitti jijjiiramuu qaba.

Grade 11 Chemistry, fuula 145-192 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seera Faffaca'insa GiraahaamFoormulaa

\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}

\frac{r_1}{r_2} = \sqrt{\frac{M_2}{M_1}}

$r_1, r_2$: Gas 1 fi gas 2 keessatti Rate of diffusion $\text{mol}\cdot\text{s}^{-1}$
$M_1, M_2$: Gas 1 fi gas 2 keessatti Molar mass $\text{kg}\cdot\text{mol}^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Teempireechara fi dhiibbaa dhaabbataa irratti saffisa faffaca'insa gaasota lamaa walbira qabuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Reeshoon saffisaa hundee isquweerii ulfaatina moolariitiin faallaa waan ta'eef, saffisni gaasii 1 ol ta'ee ulfaatinni moolarii 2 garuu hundee keessatti ol ta'a.

Grade 11 Chemistry, fuula 145-192 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hima Gaasii IdileeFoormulaa

PV = nRT

PV = nRT

$P$: Dhiibbaa $\text{Pa}$
$V$: Qabiyyee $\text{m}^3$
$n$: Hamma wantoo $\text{mol}$
$R$: Dhaabbataa gaasii yuunivarsaalii $\text{J}\cdot\text{K}^{-1}\cdot\text{mol}^{-1}$
$T$: Hoo'ina $\text{K}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhiibbaa, qabiyyee, teempireechara fi lakkoofsa moolii gaasii idilee haala tokko keessatti walitti hidhuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yuuniitiin R wajjin walsimuu isaa mirkaneeffadhaa. Yeroo R = 0.082 atm L per mol K ta'u dhiibbaan atm fi qabiyyeen L ta'uu qaba.

Grade 11 Chemistry, fuula 145-192 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Safartuu Teempireecharaa Shallaggii Gaasii KeessattiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee seera gaasii kamiyyuu keessatti gatii teempireecharaa yeroo qopheessitan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hima seera gaasii keessatti teempireechara digrii seentigreedii gonkumaa hin galchinaa. Yeroo hunda T = digrii seentigreedii + 273 fayyadamuun gara Keelviniitti jijjiiraa.

Grade 11 Chemistry, fuula 145-192 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosoota Jajjaboo KiristaalaaGabatee wabiiIonic · Molecular · Covalent network · +1

Gosa Jajjaboo	Suuddoolee	Humnawwan Harkisaa	Amaloota Ijoo	Fakkeenyota
Ionic	Cations fi anions	Ionic bonds	Melting point ol aanaa, kan salphaatti caccabu, molten state keessatti kan dabarsu	$\text{NaCl}, \text{CsCl}, \text{KCl}$
Molecular	Molecules yookiin atoms	Intermolecular forces	Melting point gadi aanaa, lallaafaa, non-conductors	$\text{H}_2\text{O}, \text{CO}_2, \text{C}_{12}\text{H}_{22}\text{O}_{11}$
Covalent network	Atoms	Covalent bonds	Melting point baay'ee ol aanaa, baay'ee jabaa, non-conductors	$\text{C (diamond)}, \text{SiO}_2, \text{Graphite}$
Metallic	Metal cations electron sea keessa jiran	Metallic bonds	Melting point jijjiiramaa, malleable, elektirikii kan dabarsu	$\text{Cu}, \text{Ag}, \text{Au}, \text{Fe}, \text{Al}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Jajjaboo kiristaalaa gosa suuddoolee, humnoota walqabsiisaa fi amaloota fiizikaalaa irratti hundaa'uun ramaduuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jajjaboon ayoonikii haala jajjaboo keessatti elektiriikii hin dabarsan፤ kan dabarsan yeroo baqan yookiin bishaan keessatti bulbulaman qofa.

Grade 11 Chemistry, fuula 145-192 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seera Boyle fi giraafiiwwan isaa lamaanFoormulaa

P_1V_1 = P_2V_2

P_1V_1 = P_2V_2

$P_1$: dhiibbaa gaasichi ittiin jalqabu $\mathrm{Pa},\ \mathrm{kPa},\ \mathrm{atm},\ \mathrm{mmHg}$
$V_1$: qabeenya dhiibbaa sana irratti qabatu $\mathrm{m^{3}},\ \mathrm{L},\ \mathrm{cm^{3}}$
$P_2$: dhiibbaa erga jijjiirameen booda $\mathrm{Pa},\ \mathrm{kPa},\ \mathrm{atm},\ \mathrm{mmHg}$
$V_2$: qabeenya sana booda qabatu $\mathrm{m^{3}},\ \mathrm{L},\ \mathrm{cm^{3}}$

Wanti kenname	Wanti gaafatame	Hojii isaa
200 kPa 3.0 L keessa	dhiibbaa 1.5 L irratti	$P_2 = \dfrac{200 \times 3.0}{1.5} = 400$ kPa
1.5 atm 2.0 L keessa	qabeenya 0.75 atm irratti	$V_2 = \dfrac{1.5 \times 2.0}{0.75} = 4.0$ L
760 mmHg 500 $\mathrm{cm^{3}}$ keessa	dhiibbaa 250 $\mathrm{cm^{3}}$ irratti	$P_2 = \dfrac{760 \times 500}{250} = 1520$ mmHg
100 kPa 1.2 L keessa	qabeenya 60 kPa irratti	$V_2 = \dfrac{100 \times 1.2}{60} = 2.0$ L

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaasiin hamma murtaa'aa qabu qodaa cufaa keessa jiruu fi ho'ni isaa hin jijjiiramne, dhiibuun yookaan bal'isuun dhiibbaa isaa jijjiiru fayyadami: siirinjii dhiibame, hoomacha bishaan keessaa ol ba'u. Dhiibbaa fi qabeenya siif kenname wal baay'isi; sana booda isa gaaffiin jijjiiruun hiri.

Of eeggadhu

Barattoonni "inversely proportional" dhaga'anii giraafii $P$ fi $V$ sarara qajeelaa gadi gore godhanii kaasu. Inni garuu sarara gogogaa dha: rectangular hyperbola $PV = k$ ta'ee gara qaccee lamaanii dhihaatus tokkollee isaanii hin tuqu. Sarara qajeelaa madda keessa darbu kan ta'e giraafii $P$ fi $1/V$ qofa; gaggabinni isaas $k$ dha. Kanaafuu yoo giraafiin tokko qajeelaa ta'ee madda keessa darbe, qaccee sarara dalgaa dubbisi; $1/V$ jedha. Kiyyoon lammaffaan herrega dha. $P_1V_1 = P_2V_2$ kan wal madaalu yeroo qabeenyi lamaanuu safartuu tokko, dhiibbaan lamaanuus safartuu tokko qabatan qofa; kanaafuu gaaffiin 500 $\mathrm{cm^{3}}$ kennee 1.5 L gaafatu dursee jijjiiramuu qaba: 1 atm = 760 mmHg = 101.325 kPa, 1 L = 1000 $\mathrm{cm^{3}}$ . SI ta'uun dirqama miti; gamni lamaan garuu wal simachuu qaba.

Kinetic molecular theory gaasii idealSeera

E_{k} = \tfrac{3}{2}kT

E_{k} = \tfrac{3}{2}kT

$E_{k}$: kinetic energy translational giddu-galeessa suudoo gaasii tokkoo $\mathrm{J}$
$k$: dhaabbataa Boltzmann $\mathrm{J\,K^{-1}}$
$T$: ho'a guutuu; yeroo hunda kelvin keessatti $\mathrm{K}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin gaasiin maaliif qabduu itti naqame kamiyyuu akka guutu, maaliif salphaatti akka dhiibamu, yookaan yeroo ho'ifamu suudoowwan isaa maal akka ta'an gaafatu fayyadami. Bu'uurawwan sun gaasii ideal ibsu: suudoowwan xixiqqaa hedduun yeroo hunda karaa hin beekamneen socho'u; iddoo mataa isaanii hin qabatan; wal hin harkisan; walitti bu'iinsi isaanii elastic; kinetic energy giddu-galeessi isaaniis ho'aan qofa murtaa'a. Gaasonni dhugaas dhiibbaa fi ho'a kutaa idilee keessatti dhiyeenyaan isaan hordofu.

Of eeggadhu

Barattoonni kinetic energy ho'a waliin wal madaala kan jedhu dubbisanii digrii Selshiyeesii keessa kaa'u. Gaasii digrii Selshiyeesii 20 irraa gara 40 ho'isuun kinetic energy giddu-galeessa dachaa hin godhu: kelvin keessatti 293 K irraa gara 313 K; dabalanni isaa gara dhibbeentaa 7 qofa. Walitti dhufeenya kana keessatti T yeroo hunda kelvin dha. Dogoggorri lammaffaan ho'a wal qixa irratti gaasonni hundi kinetic energy giddu-galeessa wal qixa qabu kan jedhu dhaga'anii molakiyuulonni isaaniis ariitii wal qixaan socho'u jedhanii deebisuu dha. Anniisaa wal qixa mass adda addaa waliin jechuun ariitii adda addaa jechuu dha; kanaafuu digrii Selshiyeesii 25 irratti molakiyuuliin hydrogen molakiyuulii oxygen caalaa gara dachaa afur saffisa.

Kaayineetiksii Keemikaalaa

Effective Collision ConditionsSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Walitti bu'iinsi molakiyuulotaa maaliif oomisha akka kennu yookiin akka hin kennine ibsuuf gargaara.

Of eeggadhu

Walnyaatinsi akka raawwatuuf ulaagaaleen lamaan guutamuu qabu: kallattii sirrii fi anniisaa activation energy wajjin walqixa yookiin caalu qabaachuu qabu.

Grade 11 Chemistry, fuula 193-221 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

General Rate ExpressionFoormulaa

\text{Rate} = -\frac{1}{a}\frac{\Delta [\text{A}]}{\Delta t} = -\frac{1}{b}\frac{\Delta [\text{B}]}{\Delta t} = \frac{1}{c}\frac{\Delta [\text{C}]}{\Delta t} = \frac{1}{d}\frac{\Delta [\text{D}]}{\Delta t}

\text{Rate} = -\frac{1}{a}\frac{\Delta [\text{A}]}{\Delta t} = -\frac{1}{b}\frac{\Delta [\text{B}]}{\Delta t} = \frac{1}{c}\frac{\Delta [\text{C}]}{\Delta t} = \frac{1}{d}\frac{\Delta [\text{D}]}{\Delta t}

$\text{Rate}$: Saffisa walnyaatinsaa $\text{mol}\,\text{L}^{-1}\text{s}^{-1}$
$\Delta [\text{A}]$: Jijjiirama concentration reektantii A $\text{mol}\,\text{L}^{-1}$
$\Delta t$: Garaagarummaa yeroo $\text{s}$
$a$: Koofishentii istookiyomeetrikii reektantii A $1$

Yoom akka itti fayyadamtu

Reetii walnyaatinsaa dhabama reektantootaa yookiin uumama oomishootaa wajjin walqabsiisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yeroo hunda jijjiirama concentration tokkoon tokkoo wantootaa koofishentii isaaniitiif qooduu qabdu.

Grade 11 Chemistry, fuula 193-221 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Missing Negative Sign for ReactantsDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Reetii walnyaatinsaa dhabama reektantootaan yeroo ibsinutti itti fayyadamna.

Of eeggadhu

Concentration reektantootaa waan hir'atuuf jijjiiramni isaa negative ta'a. Reetiin walnyaatinsaa positive akka ta'uuf mallattoon negative dura kaa'amuu qaba.

Grade 11 Chemistry, fuula 193-221 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Iquiliibriyeemii Keemikaalaa

Seera Le Chatelier fi Jijjiirama DhiibbaaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Jijjiiramni dhiibbaa yookiin volume sirna equilibrium gaasii gara kamitti akka siqsu tilmaamuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Dhiibbaa dabaluun equilibrium gara cinaa moles gaasii xiqqaatti siqsa. Volume dhaabbataa irratti inert gas dabaluun siqinsa hin fidu.

Grade 11 Chemistry, fuula 222-263 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Solids fi Liquids Qulqulluu Ibsa Equilibrium Keessatti GalchuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirna heterogeneous haalota maatarii adda addaa qabaniif ibsa equilibrium constant yeroo barreessitu fayyadami.

Of eeggadhu

Concentrations isaanii dhaabbataa waan ta'eef, solids qulqulluu (s) yookiin liquids qulqulluu (l) ibsa KC yookiin KP keessatti gonkumaa hin galchin.

Grade 11 Chemistry, fuula 222-263 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walitti Dhufeenya KP fi KC Gidduu JiruFoormulaa

K_P = K_C(RT)^{\Delta n}

K_P = K_C(RT)^{\Delta n}

$K_P$: equilibrium constant dhiibbaa kutaatiin ibsamu $\text{atm}^{\Delta n}$
$K_C$: equilibrium constant kuusaa moolariitiin ibsamu $(\text{mol}\,\text{L}^{-1})^{\Delta n}$
$R$: Dhaabbataa gaasii aayidiyalii $\text{L}\,\text{atm}\,\text{K}^{-1}\,\text{mol}^{-1}$
$T$: temperature dhumataa $\text{K}$
$\Delta n$: moles bu'aalee gaasii hir'isuu moles reektantoota gaasii $1$

Yoom akka itti fayyadamtu

Re'akshinoota gaasii keessatti equilibrium constant kuusaa fi dhiibbaa walitti jijjiiruuf fayyadami.

Of eeggadhu

Delta n yeroo shallagdu gaasota qofa lakkaa'i. Moles bu'aalee fi reektantootaa walqixa yoo ta'an Delta n zeeroo ta'a, KP fi KC walqixa ta'u.

Grade 11 Chemistry, fuula 222-263 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Kompaawundoota Oorgaanikii Oksijiinii Qaban

Hoo'a Dihayidireeshinii Asiidii EtaanooliiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Etaanooliin asiidii salfariikii kunsantireetii waliin hoo'ifamee alkiinii ykn eeterii kennuu isaa murteessuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Hoo'a re'aakshinii hin walxaxin: gara etiiniitti jijjiiramuuf 170 °C yoo barbaachisu, gara daayieetiil eeteriitti jijjiiramuuf garuu 140 °C barbaachisa.

Grade 11 Chemistry, fuula 264 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Wiliyaamsan Siinteesisi EeteriiFoormulaa

R\text{-}X + R'\text{-}O^- \rightarrow R\text{-}O\text{-}R' + X^-

R\text{-}X + R'\text{-}O^- \rightarrow R\text{-}O\text{-}R' + X^-

$R\text{-}X$: Alkayil haalaayidii $none$
$R'\text{-}O^-$: Ayoonii alkooksaayidii $none$
$R\text{-}O\text{-}R'$: Eeterii $none$
$X^-$: Ayoonii haalaayidii $none$

Yoom akka itti fayyadamtu

Eeteroota simetrikaalaa ykn ansimetrikaalaa alkiil haalaayidii fi alkooksaayid ayoonii irraa qopheessuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Re'aakshiniin bakka bu'iinsaa kun ooksijiinii alkooksaayidii kallattiin kaarboonii alkiilii haaloojiinii qabatee turetti hidha.

Grade 11 Chemistry, fuula 264 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Maatiiwwan oksijiinii fi naayitiroojinii qaban adda baasuuGabatee wabiiAlcohol · Ether · Aldehyde · +5

Maatii	Gareen	Akkamitti akka adda baaftu
Alcohol	$-\mathrm{OH}$	Oksijiinichi haayidiroojinii qabatee kaarboonii tokkotti hidhameera. Ethanol, $\mathrm{CH_3CH_2OH}$ .
Ether	$\mathrm{C}-\mathrm{O}-\mathrm{C}$	Oksijiinichi kaarboonota lama gidduu taa'a; haayidiroojinii tokkollee hin qabu. Methoxymethane, $\mathrm{CH_3OCH_3}$ .
Aldehyde	$-\mathrm{CHO}$	Kaarboonni carbonyl fiixee foncaa irra jira; ammayyuu haayidiroojinii qabateera. Ethanal, $\mathrm{CH_3CHO}$ .
Ketone	$\mathrm{R}-\mathrm{CO}-\mathrm{R}'$	Kaarboonni carbonyl foncaa keessa taa'a; gama lamaaniinuu kaarboonii qaba. Propanone, $\mathrm{CH_3COCH_3}$ .
Carboxylic acid	$-\mathrm{COOH}$	Carbonyl fi hydroxyl kaarboonii tokkuma irra jiru. Ethanoic acid, $\mathrm{CH_3COOH}$ .
Ester	$\mathrm{R}-\mathrm{COO}-\mathrm{R}'$	Kaarboonni carbonyl oksijiinii kaarboonii lammaffaa qabatetti hidhameera. Methyl ethanoate, $\mathrm{CH_3COOCH_3}$ .
Primary amine	$-\mathrm{NH_2}$	Naayitiroojiniin hidhoo tokkichaa sadii qaba; cinaa isaa carbonyl hin jiru. Ethanamine, $\mathrm{CH_3CH_2NH_2}$ .
Amide	$-\mathrm{CONH_2}$	Naayitiroojiniin kallattiidhaan kaarboonii carbonyl-tti hidhameera. Ethanamide, $\mathrm{CH_3CONH_2}$ .

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo caasaan yookaan foormulaan gabaabaan fuula kee dura jiruu fi utuu kompaawundicha hin moggaasin yookaan akkaataa inni itti deebii kennu hin himin dura maatii isaa adda baasuu qabdu fayyadami. Oksijiiniin yookaan naayitiroojiniin maaltti akka hidhame dubbisi; ibsa sana gabatee kana keessaa barbaadi.

Of eeggadhu

Barattoonni maatii sana kan moggaasan sababa oksijiiniin jiruuf malee bakka oksijiinichi itti taa'urraa waan hin taaneef, hunda isaanii alcohol jedhu. Yoo oksijiinichi haayidiroojinii qabate alcohol dha, $\mathrm{CH_3CH_2OH}$ ; yoo kaarboonota lama gidduu taa'e immoo ether dha, $\mathrm{CH_3OCH_3}$ . Lamaanuu $\mathrm{C_2H_6O}$ dha: atoomota wal fakkaatan maatii lama adda addaa keessatti. Qormaanni wal fakkaatu gabatee hafe irrattis ni hojjeta. Carbonyl fiixee foncaa irratti haayidiroojinii qabu aldehyde dha; carbonyl sanuma gama lamaaniin kaarboonii qabu immoo ketone dha; $-\mathrm{COOH}$ keessatti oksijiiniin lammaffaan haayidiroojinii qabata, $-\mathrm{COO}-$ keessatti garuu kaarboonii qabata.

Foormulaawwan waliigalaa functional groupGabatee wabiiAlcohol · Ether · Aldehyde · +4

Maatii	Functional group	Foormulaa waliigalaa	Fakkeenya
Alcohol	$-\mathrm{OH}$	$\mathrm{R}-\mathrm{OH}$	ethanol, $\mathrm{CH_3CH_2OH}$
Ether	$-\mathrm{O}-$	$\mathrm{R}-\mathrm{O}-\mathrm{R}'$	methoxymethane, $\mathrm{CH_3OCH_3}$
Aldehyde	$-\mathrm{CHO}$	$\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$	ethanal, $\mathrm{CH_3CHO}$
Ketone	$-\mathrm{CO}-$	$\mathrm{R}-\mathrm{CO}-\mathrm{R}'$	propanone, $\mathrm{CH_3COCH_3}$
Carboxylic acid	$-\mathrm{COOH}$	$\mathrm{R}-\mathrm{COOH}$	ethanoic acid, $\mathrm{CH_3COOH}$
Primary amine	$-\mathrm{NH_2}$	$\mathrm{R}-\mathrm{NH_2}$	ethanamine, $\mathrm{CH_3CH_2NH_2}$
Haloalkane	$-\mathrm{X},\ \mathrm{X} = \mathrm{F},\ \mathrm{Cl},\ \mathrm{Br},\ \mathrm{I}$	$\mathrm{R}-\mathrm{X}$	chloroethane, $\mathrm{CH_3CH_2Cl}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin foormulaa waliigalaa akka $\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$ yookaan $\mathrm{R}-\mathrm{O}-\mathrm{R}'$ kennee maatii kam akka ta'e gaafatu, yookaan yeroo garee tokko barreessitee maatii yaadde wajjin wal simachuu isaa mirkaneeffachuu barbaaddu fayyadami. Tarreen tokkoon tokkoon isaa homologous series tokko: miseensonni isaa gareedhuma kanaa fi foormulaadhuma waliigalaa kana qooddatu; miseensonni wal duraa duubaa immoo yuunitii $-\mathrm{CH_2}-$ tokkoon adda ba'u, kunis 14 g/mol dha.

Of eeggadhu

Barattoonni aldehyde $\mathrm{R}-\mathrm{CHO}$ osoo hin taane $\mathrm{R}-\mathrm{COH}$ jedhanii barreessu. Qubee qubeedhaan dubbisi: $\mathrm{C}-\mathrm{O}-\mathrm{H}$ jechuun kaarboonii hydroxyl qabate jechuu dha, innis alcohol dha; kanaafuu qubeen tokko jijjiiramuun maatii guutuu jijjiira. Haayidiroojiniin oksijiinii dura dhufa. Of eeggannoon wal fakkaatu aldehyde ketone irraa adda baasa. Lamaanuu $\mathrm{C}=\mathrm{O}$ qabu; aldehyde keessatti garuu kaarboonni sun ammayyuu haayidiroojinii waan qabatuuf fiixee foncaa irra taa'a, $\mathrm{CH_3CHO}$ ; ketone keessatti immoo kaarboonota lama gidduutti qabameera, $\mathrm{CH_3COCH_3}$ .

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 11 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 11 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 34: Caasaa Atomii fi Amaloowwan Piriyoodikii Elementootaa, Hidhoo Keemikaalaa, Haalota Fiizikaalaa Maatarii, Kaayineetiksii Keemikaalaa, Iquiliibriyeemii Keemikaalaa fi Kompaawundoota Oorgaanikii Oksijiinii Qaban. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 11 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 11 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi