Kaardiiwwan Qonna kutaa 11 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 16 irraa kaardii 55: Seensa Oomisha Midhaanii, Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Maasii, Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Warshaa, Seensa Beeyladoota Qonnaa, Nyaata Beeyladaa fi Haala Nyaachisaa, Jinetiksii fi Horsiisa Beeyladaa, Mana Beeyladoota Qonnaa, Fayyaa fi To'annoo Dhukkuba Beeyladaa Bu'uuraa fi kan biroo 8. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 11 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 11 Agriculture irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Qonna kutaa 11

Qonna kutaa 11 Temari irratti kaardii qayyabannaa 55 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

55
Kaardii: 16
Boqonnaawwan: 3
Foormulaa: 34
Gabatee wabii: Grade 11 Agriculture
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda55Gabatee wabii34Dogoggora baratame10Seera6Foormulaa3Mala2

Seensa Oomisha Midhaanii

Biqiltoota Midhaanii C3 fi C4Gabatee wabiiKompawundii carbon tasgabbaa'aa isa jalqabaa · Mechanism kuufama CO2 · Sadarkaa CO2 olaanaa irratti photosynthetic rate · +2

Amala	Biqiltoota C3	Biqiltoota C4
Kompawundii carbon tasgabbaa'aa isa jalqabaa	Kompawundii 3-carbon	Kompawundii 4-carbon
Mechanism kuufama CO2	Hin jiru	Chloroplast keessatti jira
Sadarkaa CO2 olaanaa irratti photosynthetic rate	Ni dabala	Hin dabalu
Efficiency bishaanii fi nitrogen	Gadi aanaa	Olaanaa
Fakkeenya midhaanii	Qamadii, garbuu, xaafii, soybean	Boqqoolloo, mishingaa, sugarcane

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa footosinteesisiitiin, fayyadama qabeenyaa fi deebii biqiltoonni kaarboon daayooksaayidiif kennan walbira qabuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Midhaan dheedhii hundi C4 dha jettee hin yaadin. Xaafiin, qamadiin fi garbuun C3 yoo ta'an, boqqolloon fi mishingaan C4 dha.

Grade 11 Agriculture, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sirnoota Oomisha MidhaaniiGabatee wabiiMono cropping · Intercropping · Relay planting · +1

Sirna	Akkaataa	Faayidaa Ijoo
Mono cropping	Lafa qonnaa guutuu irratti gosa midhaanii tokko qofa facaasuu	Bulchiinsa walfakkaataa fi gahumsa hojii olaanaa
Intercropping	Yeroo tokkotti midhaan lama yookiin isaa ol sarara idilee ta'een oomishuu	Haguuggii biyyoo fooyya'aa fi tamsa'ina tukaanii hir'isuu
Relay planting	Midhaan jalqabaa qofaa isaa erga guddatee booda midhaan lammaffaa facaasuu	Risaaga badiisa midhaanii guutuu hir'isa
Crop rotation	Waqtiiwwan hordofan keessatti gosa midhaanii adda addaa wal duraa duubaan oomishuu	Gabbina biyyoo fooyyessa akkasumas marsaa tukaanii addaan kuta

Yoom akka itti fayyadamtu

Qindoomina facaasaa fi duraa duuba midhaanii lafa qonnaa irratti filachuuf yookiin walbira qabuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Intercropping midhaan lamaanuu yeroo tokkotti kan facaasu yoo ta'u, relay planting immoo midhaan lammaffaa kan facaasu isa jalqabaa erga biqilee booda.

Grade 11 Agriculture, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sanyii Midhaanii Monocot fi DicotGabatee wabiiBaay'ina Cotyledons sanyii tokko keessatti · Tissue kuusaa nyaataa isa jalqabaa · Qabiyyee nyaata kuufamee · +1

Amala	Monocots	Dicots
Baay'ina Cotyledons sanyii tokko keessatti	Tokko	Lama
Tissue kuusaa nyaataa isa jalqabaa	Endosperm	Cotyledons
Qabiyyee nyaata kuufamee	Starch hamma protein xiqqaa wajjin	Protein fi zayitii olaanaa carbohydrates wajjin
Fakkeenya midhaanotaa	Xaafii, qamadii, boqqolloo, misingaa, garbuu	Soybean, peanut, baaqelaa, atara

Yoom akka itti fayyadamtu

Caasaa sanyii, kuusaa soorataa fi garee baayoloojii midhaanii adda baasuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Sanyiin monocot soorata endosperm keessatti kan kuusu yoo ta'u, sanyiin dicot immoo kallattiin cotyledon keessatti kuusa.

Grade 11 Agriculture, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qonna Jijjiirraa Lafaafi Marsaa MidhaaniiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Malleen gabbina biyyee eeguufi bulchiinsa lafaa adda baasuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Qonni jijjiirraa lafaa (shifting cultivation) lafa qotame waqtii 1 hanga 2 booda dhiisee gara lafa haaraatti darba. Marsaan midhaanii (crop rotation) garuu lafuma dhaabbataa tokko irratti waqtii waqtiin akaakuu midhaanii jijjiiruun qotama.

Grade 11 Agriculture, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Maasii

Hamma Jiidha Boqqoolloo Kuusaa KeessattiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee kunuunsa boqqoolloo erga sassaabamee boodaa fi kuusaa deebisuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Boqqoolloo jiidha 25% qabu kallattiin kuusuun hin danda'amu. Badaa ittisuuf hamma jiidhaa gara 13% yookiin gadiitti gogsuun dirqama.

Grade 11 Agriculture, fuula 19-35 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Guddinaa fi Oomisha Midhaan Dheedhii GurguddooGabatee wabiiTeff · Maize · Wheat · +2

Akaakuu Midhaanii	Madda	Olka'iinsa Lafaa	Oomisha Biyyooleessaa	Fageenya Facaasaa
Teff	Ethiopia	$1500 - 2800\text{ m}$	$14.6\text{ qt/ha}$	$20\text{ cm}$
Maize	Central America	$500 - 2400\text{ m}$	$32.5\text{ qt/ha}$	$75\text{ cm} \times 25\text{ cm}$
Wheat	Asia	$1800 - 3000\text{ m}$	$24.5\text{ qt/ha}$	$25\text{ cm}$
Barley	Middle East	$2200 - 3000\text{ m}$	$19.0\text{ qt/ha}$	$25\text{ cm}$
Sorghum	Africa	$500 - 1500\text{ m}$	$23.0\text{ qt/ha}$	$50 - 100\text{ cm} \times 40\text{ cm}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Ulaagaalee qonnaa, madda, fageenya facaasaa fi oomishtummaa giddu galeessaa midhaan Itoophiyaa walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Boqqoolloon hektaara tokkorraa oomisha olaanaa kenna, garuu bal'ina lafaan xaafiin Itoophiyaa keessatti sadarkaa tokkoffaadha.

Grade 11 Agriculture, fuula 19-35 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hamma Xaa'oo Naayitiroojinii Garbuu BiiraaDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Wanta garbuu nyaataaf oolu osoo hin taane garbuu biiraaf oomishamuuf xaa'oo murteessuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Hamma naayitiroojinii garbuu nyaataa hektaaratti 60 kg ta'e hin fayyadamin. Naayitiroojinii baay'een qulqullina biqila biiraa hir'isa.

Grade 11 Agriculture, fuula 19-35 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tooftaa Qophii Biyyoo XaafiiMala

Yoom akka itti fayyadamtu

Qophii maasii fi facaasaa xaafiif qofa adda ta'an ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Sanyiin xaafii baay'ee xiqqaadha fi aramaa ofirraa ittisuun dadhabaadha. Osoo hin facaasin dura yeroo 4 hanga 5 qotuu fi beeyladoota irra oofun biyyoosaa bulleessuun barbaachisaadha.

Grade 11 Agriculture, fuula 19-35 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Warshaa

Yeroo Haamaa fi Dogoggora Aramaa Miidhaa GeessisanDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Kasaaraa oomishaa fi qulqullina sanyii saamsamoo, nuugii fi jirbii irratti dhalatan adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Saamsamoo fi nuugii boodatti haamuun sanyiin akka harca'u taasisa, nuugii dafanii haamuun immoo bifa sanyii balleessa. Aramaaleen miidhaa geessisan (dodder fi orobanche) osoo sanyii hin godhatin buqqifamanii gubamuu qabu.

Grade 11 Agriculture, fuula 36-46 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Cuunfaa Midhaan Warshaa IjooGabatee wabiiSaallii (Sesame) · Nuugii (Noug) · Jirbii (Cotton) · +2

Crop	Type	Altitude or Climate	Harvest Indicator
Saallii (Sesame)	Midhaan zayitaa (Oil crop)	Hanga $1200\text{ m}$ , ho'aa ( $25\text{--}27\,^{\circ}\text{C}$ )	Baala, jirmaafi podiiwwan (pods) keessaa harki tokko sadaffaan gara keellootti yeroo jijjiiraman
Nuugii (Noug)	Midhaan zayitaa (Oil crop)	$1800\text{ m}$ hanga $2000\text{ m}$ , biyyee suphee (clay soils)	Baallan magariisa irraa gara magaalaafi keellootti yeroo jijjiiraman
Jirbii (Cotton)	Midhaan quncee (Fiber crop)	Qilleensa ho'aa, hongee dandamatu (drought-tolerant)	Yoo xiqqaate $50\%$ bolls dhoohanii yeroo banaman
Saayisaal (Sisal)	Midhaan quncee (Fiber crop)	Sadarkaa galaanaa irraa hanga $1800\text{ m}$	Baallan dheerina $1.2\text{ m}$ fi bal'ina $15\text{ cm}$ yeroo ga'an
Shonkooraa (Sugar cane)	Midhaan sukkaaraa (Sugar crop)	Waqtii ho'aa dheeraa, biyyee gabbataa	Dhaabbannaa jalqabaa irraa kaasee $14$ hanga $18\text{ months}$ booda

Yoom akka itti fayyadamtu

Ramaddii, haala qilleensaa fi mallattoolee haamaa midhaan warshaa Itoophiyaa keessatti walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Nuugiin dachee baddaa keessatti biyyoolee suphee bishaan kuusan danda'a, garuu saamsamoon bishaan baay'ee hin danda'u, biyyee cirrachaafi gammoojjii barbaada.

Grade 11 Agriculture, fuula 36-46 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oomishaalee Biyyoo Shonkooraa fi Bulchiinsa RatoonGabatee wabiiMolasses · Bagasse · Green tops · +1

Product or Practice	Origin / Part	Primary Industrial Use
Molasses	Hambaa dhangala'aa dukkanaa'aa dhangala'aa shonkooraa irraa hafe	Oomisha Ethanol
Bagasse	Hambaa jirma qajjisaa erga cuunfamee booda hafu	Waraqaa, plastics, fi boba'aa
Green tops	Baala fi fiixee lalisaa shonkooraa	Nyaata beeyladaa kallattiin
Ratoon crop	Hundee haamame irraa deebiee biqiluu	Oomisha shonkooraa marsaa $2$ hanga $3$ tiif

Yoom akka itti fayyadamtu

Fayyadama warshaa oomishaalee shonkooraa fi sirna oomisha ratoon ibsuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Midhaan ratoon oomisha duraa (ji'oota 14 hanga 18) caalaa ji'oota 12 keessatti bilchaata, garuu oomishni isaa xiqqaadha fi al 2 hanga 3 qofa sassaabama.

Grade 11 Agriculture, fuula 36-46 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seensa Beeyladoota Qonnaa

Qaamolee Bullaa'insa Nyaata LukkuuGabatee wabiiCrop · Proventriculus · Gizzard · +2

Qaama	Bakka Caasaa	Hojii Bullaa'insaa Guddaa
Crop	Hundee mormaa	Kuusaa yeroof hanga sa'aatii 12f tajaajilu kan dhiitawuu danda'u
Proventriculus	Glandular stomach	Gastric acid fi digestive enzymes burqisiisa
Gizzard	Muscular stomach	Caccabaa nyaataa qaamaan daakuu fi buruqsuu
Ceca	Blind pouches	Nyaata osoo hin daakamin hafe bacterial fermentation gaggeessuu
Cloaca and Vent	Banoo dhumaa	Balfa daakama nyaataa fi fincaan adii walitti makuun gara alaatti baasa

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa nyaataafi hojii qaamolee addaa sirna bullaa'insa lukkuu keessatti adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Bullaa'insi keemikaalaa proventriculus keessatti yoo raawwatu, caccabsuun makaanikaalaa immoo gizzard keessatti raawwatama.

Grade 11 Agriculture, fuula 47-68 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walbira Qabaa Sirnoota Oomisha BeeyladaaGabatee wabiiExtensive · Semi-intensive · Intensive

Sirna Oomishaa	Galteefi Kaappitaala	Sadarkaa Oomishtummaa	Kaayyoo Ijoo
Extensive	Bal'ina tokkoof galtee gadi aanaa	Oomisha gadi aanaa fi bilchina suuta jedhu	Jireenyaaf (subsistence) yookiin horii kuufachuu
Semi-intensive	Galteewwan giddu galeessaa	Oomisha giddu galeessaa	Fayyadama maatii fi dabalata gurguruu
Intensive	Galtee kaappitaalaa fi humna namaa olaanaa	Oomisha olaanaa fi stocking density olaanaa	Bu'aa gabaa daldalaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirnoota oomisha beeyladaa galtee, baay'inaafi kaayyoo gabaa irratti hundaa'uun adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sirni bal'aan (extensive) lafa bal'aa kan barbaadu ta'us, humnaafi kaappitaala xiqqaa gaafata.

Grade 11 Agriculture, fuula 47-68 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Nyaata Beeyladaa fi Haala Nyaachisaa

Ulaagaalee Ramaddii Nyaata BeelladaaGabatee wabiiRoughages · Energy-rich concentrates · Protein-rich concentrates

Garee Nyaataa	Crude Fiber	TDN	Crude Protein
Roughages	$> 18\%$	$< 60\%$	Variable
Energy-rich concentrates	$< 18\%$	$> 60\%$	$< 18\%$
Protein-rich concentrates	$< 18\%$	$> 60\%$	$> 18\%$

Yoom akka itti fayyadamtu

Nyaata beelladaa qabiyyee Crude Fiber, TDN fi Crude Protein irratti hundaa'uun gara Roughages yookiin Concentrates tti ramaduuf gargaara.

Of eeggadhu

Roughages qabiyyee Crude Fiber dhibbeentaa 18 ol fi TDN dhibbeentaa 60 gadi qaba. Concentrates immoo Crude Fiber dhibbeentaa 18 gadi fi TDN dhibbeentaa 60 ol qaba.

Grade 11 Agriculture, fuula 69-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walgidduuddeessa Tooftaalee Nyaata Beelladaa OlkaawuuGabatee wabiiAdeemsa tursiisuu · Egentii tursiisaa · Qabiyyee jiidhaa xumuraa · +1

Amala	Hay	Silage
Adeemsa tursiisuu	Googsuu (curing)	Anaerobic fermentation
Egentii tursiisaa	Aduu fi qilleensa	Lactic acid ( $pH \le 4$ )
Qabiyyee jiidhaa xumuraa	$15\% - 20\%$	$60\% - 70\%$
Caasaa kuusaa	Bales yookaan tripod stand	Silo pit yookaan bag qilleensi hin seenne

Yoom akka itti fayyadamtu

Tooftaalee qophii Hay fi Silage, haala olkaawwii, fi qabiyyee jiidhaa xumuraa walbira qabuuf gargaara.

Of eeggadhu

Hay qilleensa keessatti jiidha gara dhibbeentaa 15 hanga 20 tti hir'isuun tolfama, Silage immoo bakka qilleensi hin jirretti Lactic acid uumuun pH gara 4 yookiin gadi buusa.

Grade 11 Agriculture, fuula 69-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Herrega Makiinsa Nyaataa Pirsen IskuweerFoormulaa

W_A = \frac{|CP_B - CP_{\text{target}}|}{|CP_A - CP_{\text{target}}| + |CP_B - CP_{\text{target}}|} \times W_{\text{total}}

W_A = \frac{|CP_B - CP_{\text{target}}|}{|CP_A - CP_{\text{target}}| + |CP_B - CP_{\text{target}}|} \times W_{\text{total}}

$W_A$: Hanga Nyaata A makiinsa keessatti barbaadamu $\text{kg}$
$CP_A$: Dhibbeentaa Crude Protein kan Nyaata A $\%$
$CP_B$: Dhibbeentaa Crude Protein kan Nyaata B $\%$
$CP_{\text{target}}$: Dhibbeentaa Crude Protein makiinsa xumuraa keessatti barbaadamu $\%$
$W_{\text{total}}$: Hanga waliigalaa makiinsa nyaataa qophaa'uu $\text{kg}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Qabiyyee Crude Protein barbaadamu argachuuf nyaata beelladaa gosa lama walitti makuun hanga isaanii herreguuf gargaara.

Of eeggadhu

Nyaatawwan lamaan keessaa tokko qabiyyee barbaadamu ol, inni kaan immoo qabiyyee barbaadamu gadi ta'uu qaba. Hir'isuu kofaatiin mallattoon nagaatiffaa hin fudhatamu.

Grade 11 Agriculture, fuula 69-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dogongora Qabiinsa fi Nyaachisa SilageDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Beelladoota silage nyaachuun dhorkamee fi adeemsa baninsa boolla silage sirrii hin taane adda baasuuf gargaara.

Of eeggadhu

Silage beellada garaa tokkee (monogastric), jabbilee ji'a 6 gadii, fi saawwan dhiyeenya dhallaniif kennuun dhorkaa dha. Boolla silage guutummaatti yeroo tokkotti banuun qilleensa seensisee nyaata balleessa.

Grade 11 Agriculture, fuula 69-93 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Jinetiksii fi Horsiisa Beeyladaa

Sirnoota Mallattoo BeeyladaaGabatee wabiiMallattoo dhaabbataa (Permanent identification) · Mallattoo yeroo (Temporary identification)

Ramaddii Mallattoo	Fakkeenya	Kaayyoo Ijoo
Mallattoo dhaabbataa (Permanent identification)	Branding, ear tags, tattooing, ear notches, microchips	Pedigree, fayyaa, fi culling ilaalchisee hordoffii umrii guutuu gochuu
Mallattoo yeroo (Temporary identification)	Duumee mallatteessuu (pen/chalk), rifeensa haaddachuu, rifeensa rifeensaa halluu dibuu	Yeroo gabaabaaf loon qabuu fi bulchuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Malaalee beeylada adda baasuu dhaabbataa fi yeroo qooduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qabduun gurraa fi gurra sararuun mallattoolee dhaabbataadha, halluu fi chookiin dhoobuun garuu yeroof qofa.

Grade 11 Agriculture, fuula 94-107 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sirnoota Horsiisa BeeyladaaGabatee wabiiIn-breeding · Line-breeding · Out-breeding · +1

Sirna Horsiisaa	Firooma Beeyladoota Wal-horanii	Amala Ijoo
In-breeding	Fira dhihoo kan ta'an (fkn. abbaa fi intala, siblings)	Pure lines, balaa in-breeding depression
Line-breeding	Fira fagoo kan ta'an (fkn. cousins)	Ancestor traits ni cimsa, depression tursiisuu
Out-breeding	Breed walfakkaataa keessatti fira kan hin taane	Breed keessatti vigor fi oomishtummaa dabaluu
Cross-breeding	Species walfakkaataa keessatti breeds adda addaa	Heterosis yookiin hybrid vigor

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirnoota horsiisa firummaa qabanii fi hin qabne akkasumas bu'aawwan dhalmayaa isaanii walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Out-breeding sanyii tokko keessatti ta'a, cross-breeding garuu sanyiilee adda addaa gosa tokkoo gidduutti gaggeeffama.

Grade 11 Agriculture, fuula 94-107 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Mala Filannoo Nam-tolcheeGabatee wabiiMass selection · Progeny selection · Family selection · +1

Mala Filannoo	Bu'uura Filannoo
Mass selection	Dirree keessatti raawwii dhuunfaa ofii
Progeny selection	Raawwii ilmaan ykn dhala (offspring)
Family selection	Raawwii firootaa ykn miseensota maatii
Pedigree selection	Raawwii dhaloota duraanii (ancestors)

Yoom akka itti fayyadamtu

Ragaa raawwii irratti hundaa'uun gosoota filannoo nam-tolchee arfan adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Filannoo pedigree (akaakayyuu) fi filannoo progeny (ilmaan) walitti hin makhinaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 94-107 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Teeknooloojiiwwan Wal-hormaata BeeyladaaGabatee wabiiArtificial Insemination (AI) · Embryo Transfer (ET)

Teeknooloojii	Meeshaa Baayoloojikaawaa	Kuusaa Ijoo	Gahee Ijoo Baayoloojikaawaa
Artificial Insemination (AI)	Semen (seelota sperm)	$-196^{\circ}\text{C}$ liquid nitrogen keessatti	Genetics kormaa filatamaa gara female reproductive tract dhaltuutti galchuu
Embryo Transfer (ET)	Fertilized embryos	Fresh yookiin frozen ta'ee dabarfama	Dhaltuu filatamtuun (donor) karaa surrogate recipient baay'ifamti

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsaalee fi qabiyyee rimaa nam-tolchee (AI) fi jijjiirraa dhiitii (ET) walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jijjiirraa dhiitii keessatti, arjoomtuun dhaltuu qulqullina olaanaa qabdu yoo taatu, fudhattuun garuu dhaltuu sadarkaa gadii ulfa baattudha.

Grade 11 Agriculture, fuula 94-107 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Mana Beeyladoota Qonnaa

Kallattii Mana BeelladaaGabatee wabiiBaha-Dhiha · Kaaba-Kibba

Kallattii	Saaxilamummaa Aduu	Faayidaa Ijoo
Baha-Dhiha	Raadiyaashinii aduu kallattii gara keessaatti dhufu dhowwa	Nyaata fi bishaan gaaddisa keessa tursiisa, fudhannaa nyaataa dabala
Kaaba-Kibba	Aduun gama lamaaniinuu lafa baaxii jala jiru rukuta	Kutaalee lafaa hin dhoofamne guyyaa guutuu gogee akka turu taasisa

Yoom akka itti fayyadamtu

Kallattii ijaarsa mana beelladaa filachuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Kallattiin Bahaa-Dhihaa beelladootaafi meeshaalee nyaataa ho'a aduurraa yemmuu eegu, kallattiin Kaabaa-Kibbaa immoo lafti akka goguuf filatama.

Grade 11 Agriculture, fuula 108-122 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ulaagaalee Ijaarsa Mana BeelladaaGabatee wabiiOlka'iinsa Baaxii · Roof Overhang · Floor · +1

Kutaa Manaa	Ulaagaa Teeknikaa	Kaayyoo
Olka'iinsa Baaxii	Yoo xiqqaate $3\text{ m}$	Ventilation fi gaasota summaa'oo akka $\text{CO}_2$ fi $\text{NH}_3$ baasuu
Roof Overhang	Yoo xiqqaate $60\text{ cm}$	Carallaa aduu kallattii fi bokkaa irraa ittisuuf
Floor	Cement concrete sarara hin mucuceessine qabu	Drainage, qulqullina fi nageenya miila beeyladaa mijeessa
Dallaa Mukaa	Waggaa $3$ hanga $5\text{ years}$ gidduutti paint preservative dibuu	Muki akka hin tortorree fi parasite akka hin qubanne ittisa

Yoom akka itti fayyadamtu

Safartuulee fi ulaagaalee ijaarsa mana beelladaa beekuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Lafti manichaa akka hin mucucaannetti qarsaa ta'uu qaba, darbiinsi baaxii immoo rooba ittisuuf yoo xiqqaate seentimeetira 60 ta'uu qaba.

Grade 11 Agriculture, fuula 108-122 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Akaakuuwwan Mana BeelladaaGabatee wabiiConventional Barns · Loose Housing · Free Range · +1

Akaakuu Manaa	Amaloota Ijoo	Mijattummaa
Conventional Barns	Guutummaatti kan baaxii qabu, tied stalls yookiin deep litter	Rooba cimaa fi temperate climates keessatti
Loose Housing	Sochii bilisaa, group pens, ofiin soorachuu (self-feeding)	Tropical climates, kutaalee Itoophiyaa baay'ee keessatti
Free Range	Guyyaa lafa dheedichaa (pasture grazing) irratti dheeduu, halkan mana keessa buluu	Low-intensity management, beeyladoota furdisuuf
Modern Farms	Enriched cages, multi-tier aviary systems	Oomisha hanqaaquu fi foonii daldalaa invastimantii olaanaa barbaadu

Yoom akka itti fayyadamtu

Akaakuuwwan manneen beelladaa afuran fi qilleensa garaagaraatiif mijattummaa isaanii walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Manni beelladaa bilisaa (loose housing) baasii xiqqaachuu fi qilleensa ho'aaf mijachuu isaatiin Itoophiyaa keessatti 'conventional barn' caalaa filatama.

Grade 11 Agriculture, fuula 108-122 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Bilisummaa Shanani Qabiinsa BeelladaaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Haala qabiinsa beelladaa ulaagaa eegumsa beelladaatiin madaaluuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Eegumsi beelladaa fedhii qaamaafi yaadaa of keessatti qabata: 1. Beelaafi dheebuurraa bilisa ta'uu, 2. Dhabamuu mijattummaarraa bilisa ta'uu, 3. Dhukkuba, dhukkubbiifi miidhaarraa bilisa ta'uu, 4. Sodaa fi dhiphinarraa bilisa ta'uu, 5. Amala uumamaa calaqqisiisuuf bilisa ta'uu.

Grade 11 Agriculture, fuula 108-122 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ulaagaalee Bakka Ijaarsa Mana Beelladaa FilachuuSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Bakka ijaarsa mana beelladaa haaraa madaaluuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Bakki ijaarsaa dhangala'aa dhabamsiisuuf kan olka'e, foolii ittisuuf manneen jireenyaarraa kan fagaate, daddarbaa dhibee hir'isuuf daandii guddaarraa kan fagaateefi bal'ina gahaa qabaachuu qaba.

Grade 11 Agriculture, fuula 108-122 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Fayyaa fi To'annoo Dhukkuba Beeyladaa Bu'uuraa

Seera Eegumsa Fayyaa fi To'annoo DhukkubaaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo jechoota to'annoo dhukkubaafi malleen bulchiinsaa ibsitu fayyadami.

Of eeggadhu

Kuwaaraantiiniin beellada haaraa fayyaa qaban torban lamaaf tursiisuu yoo ta'u, adda baasuun (isolation) ammoo beellada dhukkubsatan qofaaf ta'a.

Grade 11 Agriculture, fuula 123-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dhukkuboota Zoonootikii fi Kanneen Hin Taane Wal-makuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhukkuboota beelladarraa gara namatti daddarban adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Dhukkuboonni daddarboo hundi zoonootikii miti. Buruuseeloosisiin, anthiraaksiin, saalmooneloosisii fi teeniyasisiin gara namatti daddarbu, garuu CBPPn hin daddarbu.

Grade 11 Agriculture, fuula 123-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Maxxantoota Keessaa fi AlaaGabatee wabiiEndoparasites (Internal / kan keessaa) · Ectoparasites (External / kan alaa)

Garee Maxxantuu	Bakka Maxxanu	Fakkeenya	Mala To'annoo
Endoparasites (Internal / kan keessaa)	Dhiiga, tissues, ujummoo bullaa'insa nyaataa	Tapeworm, roundworm, liver fluke	Deworming (fkn. piperazine), drenches
Ectoparasites (External / kan alaa)	Gogaa, rifeensa, gubbaa gogaa	Ticks, lice, mites, flies	Chemicals dhaan spraying fi dipping gochuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Maxxantoota beelladaa kan keessaa fi alaa akkasumas mala to'annoo isaanii adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Maxxantoonni alaa gogaa balleessuu bira darbee dhukkuboota akka tirpaanoosomiyaasisiifi bishaan diimaa daddabarsu.

Grade 11 Agriculture, fuula 123-134 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oomishaa fi Bulchiinsa Loon Aannanii

Shallaggii Nyaata Gogaa GuyyaaFoormulaa

\text{DMI} = \text{BW} \times c

\text{DMI} = \text{BW} \times c

$\text{DMI}$: Nyaata gogaa guyyaa keessatti barbaachisu $\text{kg}$
$\text{BW}$: Ulfaatinna qaama saawwaa $\text{kg}$
$c$: Hamma fudhannaa (saawwa idileetiif 0.03, saawwa guyyaatti aannan 25 L ol kennituuf 0.04) $\text{dimensionless}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Hamma nyaata gogaa guyyaa saawwi aannanii ulfaatina qaamaa irratti hundaa'uun barbaaddu shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Nyaata gogaa keessaa harki lama sadii keessaa coqorsa ykn citaa irraa, harki tokko ammoo nyaata furdisaa irraa ta'uu qaba. Saawwi aannan liitira 1 oomishuuf bishaan liitira 5 barbaaddi.

Grade 11 Agriculture, fuula 135-162 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sanyii Saawwan Aannanii fi OomishummaaGabatee wabiiHolstein Friesian · Jersey · Fogera · +3

Sanyi	Madda	Oomisha Aannanii Tursiisa Tokkotti	Dhibbeentaa Dhadhaa
Holstein Friesian	Netherlands	> 6600 L	$3.6\%$
Jersey	United Kingdom	Giddu galeessa	$5.0\%$
Fogera	Ethiopia (Gondar)	915 L	$5.8\%$
Barca (Begait)	Eritrea / Ethiopia	682 L	Jijjiiramaa
Arsi-Bale	Ethiopia (Arsi / Bale)	Hanga 516 L	$5.4 - 5.8\%$
Horro	Ethiopia (Wollega)	Hanga 543 L	Jijjiiramaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Sanyiin loon aannanii biyya keessaa fi sanyiin alaa oomisha aannanii fi qabiyyee dhiitootiin yeroo walbira qabaman fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hoolisteen Firiiziyaaniin aannan baay'ee kan kennu ta'us, dhibbeentaan dhadhaa isaa kan Joorsii fi sanyiilee biyya keessaa gadi.

Grade 11 Agriculture, fuula 135-162 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Wal-dhabdee Fiixee Aannanii fi Fudhannaa NyaataaDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Marsaa aannanii keessatti toftaa soorata saawwanii karoorsuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Fiixeen oomisha aannanii dhaloota booda torban 4 hanga 10tti dhufa, fudhannaan nyaata gogaa garuu boodarra hanga torban 10tti gaha. Kunis hanqina anniisaa fi hir'ina ulfaatina qaamaa fida.

Grade 11 Agriculture, fuula 135-162 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ulaagaalee Aannan QindeessuuGabatee wabiiPasteurized milk (LTLT) · Pasteurized milk (HTST) · Yogurt (Itittuu) · +2

Oomisha	Ho'a / Baktirii	Tursiisa / Qabiyyee
Pasteurized milk (LTLT)	$63 - 65\text{ }^\circ\text{C}$	$20 - 30\text{ min}$
Pasteurized milk (HTST)	$72 - 75\text{ }^\circ\text{C}$	$15 - 30\text{ s}$
Yogurt (Itittuu)	L. bulgaricus + S. thermophilus (1:1)	$32 - 47\text{ }^\circ\text{C}$ turtii $5\text{ h}$ tiif
Butter (Dhadhaa)	$14 - 17\text{ }^\circ\text{C}$ irratti kan raasame	$80 - 85\%\text{ fat, } 15 - 16\%\text{ water}$
Ghee (Dhadhaa baqfame)	$110 - 120\text{ }^\circ\text{C}$	Harki caalaan isaa butterfat (moisture gadi aanaa)

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaalee ho'aa, yeroo tursiisaa, baakteeriyaa fi qabiyyee aannan qindeessuu keessatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Aannan paastarizeeshinii booda qulqullinni isaa akka eegamuuf battalumatti ho'a digrii seentigreedii 4 ykn gadiitti qabbanaa'uu qaba.

Grade 11 Agriculture, fuula 135-162 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tartiiba Saawwa ElmuuMala

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhibeen dhullaa gunaa (mastitis) akka hin daddarbineef tartiiba saawwan ittiin elmamuu qaban murteessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yeroo hunda dursa rada dhibee irraa bilisa taate elmaa, itti aansee saawwa bilisa taate, itti aansee kan seenaa dhukkubichaa qabdu, dhuma irratti saawwa mallattoon dhukkubichaa irratti mul'atu elmaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 135-162 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seensa Qabeenya Uumamaa

Gosoota fi Mala Miidhama BiyyooGabatee wabiiWater erosion · Wind erosion · Soil acidification · +2

Gosa Miidhamaa	Sababa Guddaa	Naannoo Itti Baay'atu	Dhiibbaa Guddaa
Water erosion	Biyyee saaxilame irratti rooba cimaan roobuu	Highlands (Baddaa)	Topsoil fi nutrient dhabamuu
Wind erosion	Uwwisa biqiltootaa gadi aanaa fi biyyee gogaa	Lowlands (Gammoojjii)	Topsoil oomishaa ta'e haramuun dhabamuu
Soil acidification	Leaching basic ions ( $K^+$ , $Ca^{2+}$ , $Mg^{2+}$ , $Na^+$ )	Highlands (Baddaa)	pHn 7 gadi bu'uu, dhiyeessiin nutrient hir'achuu
Soil salinization	Jallisii soogidda qabu, evapotranspiration olaanaa	Lowlands (Rift Valley)	White salt crust uumamuu, plant dehydration
Physical degradation	Intensive tillage, maashinaroota ulfaatoo, overgrazing	Lafoota qotaman (Cultivated lands)	Soil compaction, guddinni hundee fi aeration hir'achuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa miidhama biyyoo fiizikaalaa, keemikaalaa fi haramuu biyyoo akkasumas naannoo itti uumaman adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Haramuun biyyoo bishaanii fi koomaynina biyyoo baddaa keessatti akka baay'atu, haramuun qilleensaa fi soogiddoominni biyyoo ammoo gammoojjii keessatti akka baay'atu yaadadhaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 163-181 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Safartuuwwan Qabeenya UumamaaGabatee wabiiBiyyee albuudaa baramaa · Biyyee midhaan baay'eef mijataa ta'e · Biyyee Itoophiyaa · +2

Sirna ykn Qabeenya	Kutaa ykn Amala	Gatii Bu'uuraa
Biyyee albuudaa baramaa	Albuudota	$45\%$
Biyyee albuudaa baramaa	Organic material	$5\%$
Biyyee albuudaa baramaa	Pore space (bishaanii fi qilleensa)	Bishaan $25\%$ , qilleensa $25\%$
Biyyee midhaan baay'eef mijataa ta'e	Soil reaction (pH)	$6.5\text{ hanga }7.2$
Biyyee Itoophiyaa	Biyyee asiidiin miidhame	Tilmaamaan $40\%$
Raabsa bishaan addunyaa	Garbootaa fi galaanota	Tilmaamaan $97\%$
Raabsa bishaan addunyaa	Freshwater fi ice caps/glaciers	Bishaan mi'aawaa $2\%$ , cabbii/glaciers $1\%$
Qabiyyee atmosphere	Nitrogen ( $N_2$ ) fi Oxygen ( $O_2$ )	$78\%\text{ }N_2$ , $21\%\text{ }O_2$

Yoom akka itti fayyadamtu

Qabiyyee biyyoo fi qilleensaa, raabsa bishaanii fi hamma pH biyyoo barbaachisaa ta'e yaadachuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Iddoon duwwaa biyyoo keessaa bishaan ( $25\%$ ) fi qilleensa ( $25\%$ ) qaba malee albuudotaan hin qabamu.

Grade 11 Agriculture, fuula 163-181 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Bulchiinsa Qabeenya Uumamaa

Bulchiinsa Qabeenya Uumamaa Aadaa ItoophiyaaGabatee wabiiNorth Shewa · Gumuz

Hawaasa	Bu'uura Beekumsaa	Toftaalee Qabatamaa
North Shewa	Sirnoota to'annoo bishaanii physical fi vegetative	40 hanga 50 cm waterways, connecting ditches, stone lines, vegetative barriers
Gumuz	Seerota aadaa, duudhaalee fi amantii qulqulluu Yamba (God) keessatti qaban	Abbummaa waliinii (communal ownership), eegumsa dhaala abbootii, jaarsoliin hojiirra oolchuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Hawaasota Itoophiyaa keessatti toftaalee eegumsa aadaafi naannoo qorachuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Seera aadaa Gumuz keessatti qabeenyi uumamaa kan hawaasa hundaati malee kan dhuunfaa ta'uu hin danda'u.

Grade 11 Agriculture, fuula 182-196 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Toftaalee Eegumsa Biyyoofi BishaaniiGabatee wabiiMulching · Mixed cropping · Contour cultivation · +2

Toftaa Eegumsaa	Akkaataa Hojiirra Oolmaa	Faayidaa Qonnaa Guddaa
Mulching	Biyyoo haftee midhaaniin yookiin pilaastikiin haguuguu	Dhiibbaa dhangala'aa bokkaa xuuxa, hurkuu hir'isa
Mixed cropping	Midhaan wal-simatan kanneen akka boqqolloo fi baaqelaa waliin oomishuu	Dhangala'aa bokkaa ittisuuf haguuggaa canopy rukkina qabu kenna
Contour cultivation	Kallattii daandiin dhangala'aa faallessuun qotuu fi facaasuu	Saffisa lolaa hir'isa akkasumas manca'iinsa biyyoo xiqqeessa
Contour cropping	Sarara contour hordofuun tarree midhaan adda addaa dabareen dhaabuu	Cirracha fi dhoqqee qabata, saffisa lolaa bishaaniis ni hir'isa
Bench terracing	Dirree dhedheeroo fi tabba ta'an irratti dirreewwan sadarkaa fakkaatan tolfachuu	Lolaa to'ata, bishaan qaba, fk. Konso

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhiqama biyyoo to'achuufi jiidhinsa eeguuf toftaalee qonnaafi caasaa walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Qotiinsi koontuuraa kallattii dhangala'aatti qaxxaamuraan qotamuu qaba malee gara gadiitti miti.

Grade 11 Agriculture, fuula 182-196 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Yaadrimee Baayoodaayivarsiitii

Zanyoota Bineensota Biyya Keessaa Balaa Irra Jiranii fi Naannoolee EegumsaaDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee waa'ee bineensota dachee Itoophiyaa qofa keessatti argamanii fi balaadhaaf saaxilamanii deebisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jaldessi Gelaadaa boqonnaa kana keessatti akka bineensa baduuf jedhutti hin barreeffamne. Bineensonni balaaf saaxilaman Walia Ibex, Mountain Nyala fi Ethiopian Wolf qofaadha.

Grade 11 Agriculture, fuula 197-210 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Zanyoota Miidhoo Ijoo Itoophiyaa KeessattiGabatee wabiiParthenium weed (Parthenium hysterophorus) · Prosopis juliflora · Water hyacinth (Eichornia crassipes, Emboch)

Zanyoota Miidhanii	Naannoo Miidhame	Dhiibbaa Hamaa
Parthenium weed (Parthenium hysterophorus)	Lafawwan forage fi midhaanii	Lafawwan midhaanii fi pasture weeraruun, oomisha midhaanii fi forage irratti hir'ina guddaa fida.
Prosopis juliflora	Awash Valley, rangelands Afar fi Somali	Lafawwan dheedichaa weerara, akkasumas sanyiiwwan forage dhalootaa ni ukkaamsa.
Water hyacinth (Eichornia crassipes, Emboch)	Awash River basin fi Lake Tana	Canopy furdaa uuma, bidiruuwwan dhorka, dissolved oxygen dhabamsiisa, qurxummii hir'isa, qabiyyee bishaanii xiqqeessa.

Yoom akka itti fayyadamtu

Zanyoota biqiltoota miidhoo Itoophiyaa keessaa, naannoo isaan mancaasanii fi miidhaa isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Biqiltoota lafa dhoqqee fi bishaanii kan akka Haroo Xaanaatti argamu Eichornia crassipes, biqiltoota lafa gogaa kan akka Prosopis juliflora waliin wal hin makiinaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 197-210 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Balaa Ijoo Baayodaayivarsitii Irra GahuSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Sababoota gurguddoo mancaatii fi badinsa baayodaayivarsitii fidan tarreessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jijjiiramni fayyadama lafaa kan agarsiisu caalaatti bosona uumamaa fi lafa dheedichaa gara lafa qotiisaatti jijjiiruu ta'uu yaadadhaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 197-210 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Faayidaa fi Tajaajila BaayodaayivarsitiiGabatee wabiiDhiyeessii Kallattii (Direct Provisioning) · Tajaajiloota To'annoo (Regulatory Services) · Tajaajiloota Aadaa (Cultural Services)

Kutaa Tajaajilaa	Dalagaalee Ijoo fi Fakkeenyota
Dhiyeessii Kallattii (Direct Provisioning)	Nyaata midhaan fi beeyladoota irraa argamu, qoraan, fiber, timber, meeshaalee ijaarsaa, fi qabeenya qorichaa.
Tajaajiloota To'annoo (Regulatory Services)	Qilleensa to'achuuf carbon kuusuu, to'annoo dhibee fi ilbiisotaa adamsitoota uumamaatiin, pollination kanniisotaan, bishaan fi qilleensa qulqulleessuu, dhiqama biyyee to'achuu, kosiin akka tortoru gochuu.
Tajaajiloota Aadaa (Cultural Services)	Bashannana, ispoortii, adamsaa to'atame, galii sharafa alaa, barnoota, fi qorannoo saayinsii.

Yoom akka itti fayyadamtu

Faayidaalee baayodaayivarsitii irraa argaman gara dhiheessii qajeeltoo, to'annoo fi aadaatti ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Tajaajilli adeemsa madaallii eeguu kan akka pollination fi manca'iinsa biyyee to'achuu tajaajila to'annoo (regulatory) keessatti ramadamu malee oomisha qajeeltoo miti.

Grade 11 Agriculture, fuula 197-210 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Madaqsuu fi Hir'isuu Jijjiirama Qilleensaa

Jijjiirama Qilleensaa fi Garagarummaa QilleensaaGabatee wabiiHamma yeroo · Dhiibbaa Ecosystem · Sababa

Amala	Jijjiirama Qilleensaa	Garagarummaa Qilleensaa
Hamma yeroo	Yeroo dheeraa (waggoota kurnan)	Yeroo gabaabaa (guyyoota, torbanoota, ji'oota)
Dhiibbaa Ecosystem	Jijjiiramoota bu'uuraa fida	Jijjiiramoota bu'uuraa hin fidu
Sababa	Kuufama Greenhouse gas	Jijjiirama uumamaa yeroo gabaabaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Jijjiirama qilleensaa yeroo dheeraa fi garagarummaa qilleensaa yeroo gabaabaa addaan baasuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Garagarummaan qilleensaa yeroo gabaabaa waan ta'eef sirna ikoo irratti jijjiirama bu'uuraa hin fidu, jijjiiramni qilleensaa garuu jijjiirama dhaabbataa fida.

Grade 11 Agriculture, fuula 211-224 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hir'isuu fi Madaquu WalmakiinsaDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Tarkaanfiiwwan qilleensaa gara tooftaa hir'isuu yookiin madaquutti yeroo qooddu fayyadami.

Of eeggadhu

Hir'isuun gasiin akka hin baane gochuu fi kaarboonii kuusuun sababa isaa furuuf yaala, madaquun garuu miidhaa isaa dandamachuuf bifa qonnaa jijjiiruu dha.

Grade 11 Agriculture, fuula 211-224 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Beekumsa Dhalootaa Eegumsa Qilleensaa ItoophiyaaGabatee wabiiGedeo · Konso

Hawaasa	Muuxannoo Dhalootaa	Gahee Qilleensaa
Gedeo	Agroforestry aadaa fi eegumsa bosona qulqulluu	Biomass fi biyyee keessatti carbon kuusuun mitigation taasisuu
Konso	Stone terracing aadaa	Soil conservation, water retention, fi kuusaa carbon biyyee fooyyessuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Muuxannoowwan aadaa Itoophiyaa fi gahee isaanii jijjiirama qilleensaa hir'isuu keessatti qaban adda baasuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Muuxannoowwan lameenuu biyyee fi biqiltoota keessatti kaarboonii kuusuun gasiin akka hir'atu gargaaru.

Grade 11 Agriculture, fuula 211-224 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Kaayyoo Sadeen Qonna Hubataa QilleensaaSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Kaayyoo bu'uuraa Qonna Hubataa Qilleensaa (CSA) ibsuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Tarsiimoon CSA guutuun kaayyoo sadan walfaana qabachuu qaba: oomishtummaa dabaluu, dandeettii madaquu cimsanii fi gasiin ho'isaa akka xiqqaatu gochuu.

Grade 11 Agriculture, fuula 211-224 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qonna Mekaanayizdii

Hojiiwwan Afur Kombaayin HaarveestariiSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Hojiiwwan adda addaa afur kombaayin haarveestariin walitti qabaman adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hojiiwwan arfan haamuu, dhahuu, walitti qabuu fi afuursuu dha. Baalingiin (baling) meeshaa baaleriin addatti hojjetama.

Grade 11 Agriculture, fuula 225-234 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkoota MeekaanaayizeeshiniiGabatee wabiiSadarkaa gadi aanaa · Sadarkaa giddu galeessaa · Sadarkaa olaanaa

Sadarkaa	Madda Humna Ijoo	Qooda Humnaa
Sadarkaa gadi aanaa	Humna harkaa / Manual power (Nama)	> 33\%
Sadarkaa giddu galeessaa	Humna beelladaa (Animal power)	34\% - 66\%
Sadarkaa olaanaa	Humna mekaanikaalaa (Mechanical power)	67\% - 100\%

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaa meekaanaayizeeshinii qonnaa madda humnaa fi dhibbeentaa irratti hundaa'uun ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sadarkaan gadi aanaan humna namaa dhibbeentaa 33 ol ta'uun ibsama, sadarkaan giddu galeessaa immoo humna beelladaatiin murtaa'a.

Grade 11 Agriculture, fuula 225-234 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Meeshaalee Qophii BiyyooGabatee wabiiPlough · Subsoiler · Cultivator · +2

Meeshaa	Hojii Ijoo
Plough	Biyyoo qotuu fi qophii seedbed
Subsoiler	Biyyoo walitti cite laaffisuuf deep tillage gaggeessuu
Cultivator	Secondary tillage, aramaa buqqisuu fi biyyoo buruqsuu
Cultipacker	Kulkullee biyyoo caccabsuu, qilleensa qabame baasuu fi seedbed jabeessuu
Harrow	Guulantaa biyyoo irraa lallafisuu fi caccabsuu

Yoom akka itti fayyadamtu

Meeshaalee qophii biyyoo fi hojiiwwan isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sabsooyilerii biyyoo dhiitame gadi fageenyaan baqaqsuu fi kaltiveetarii qulqulleessaa fi lafessaa ta'e walitti hin makiinaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 225-234 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seensa Nyaata Namaa

Foormulaa Body Mass IndexFoormulaa

\text{BMI} = \frac{m}{h^2}

\text{BMI} = \frac{m}{h^2}

$\text{BMI}$: Agarsiiftuu Hanga Qaamaa $\text{kg}\,\text{m}^{-2}$
$m$: ulfaatina qaamaa $\text{kg}$
$h$: dheerina qaamaa $\text{m}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Ramaddii ulfaatina qaamaa beekuuf Body Mass Index ulfaatinaafi dheerina irraa shallaguuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dheerinni isquweerii gochuun dura gara meetiraatti jijjiiramuu qaba. Ulfaatina dheerina seentimeetiraan jiruuf qooduun bu'aa dogoggoraa kenna.

Grade 11 Agriculture, fuula 235-253 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosoota Hanqina Nyaata Daa'immaniifi MadaalliiGabatee wabiiStunting · Wasting · Underweight

Gosa Hanqina Nyaataa	Agarsiiftuu Madaallii	Amala Hanqinichaa
Stunting	Height-for-age	Chronic yookiin kan irra deddeebi'u
Wasting	Weight-for-height	Acute yookiin yeroo gabaabaa
Underweight	Weight-for-age	Acute fi chronic

Yoom akka itti fayyadamtu

Agarsiiftuuwwan guddina qaamaa irratti hundaa'uun gosoota hanqina nyaata daa'immanii adda baasuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Stunting hanqina dheerinaa umrii wajjin madaala፤ wasting garuu hanqina ulfaatinaa dheerina wajjin madaala.

Grade 11 Agriculture, fuula 235-253 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hamma Annisaafi Qooda MacronutrientGabatee wabiiCarbohydrates · Lipids · Proteins

Macronutrient	Maddisiisa Annisaa	Qooda Kaaloorii Guyyaa
Carbohydrates	$4\text{ kcal g}^{-1}$	$45\text{ to }65\%$
Lipids	$9\text{ kcal g}^{-1}$	$20\text{ to }35\%$
Proteins	$4\text{ kcal g}^{-1}$	$10\text{ to }35\%$

Yoom akka itti fayyadamtu

Giraama tokko irraa hamma annisaa argamuufi qooda kaaloorii guyyaa macronutrient walbira qabuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Lipids giraama tokko irraa 9 kcal kenna፤ kunis carbohydrates yookiin proteins 4 kcal kennan dachaa lamaan caala.

Grade 11 Agriculture, fuula 235-253 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oomishaa fi Fayyadama Nyaata Adda Addaa

Bishaan Biqilchuuf Itti Fayyadaman DhangalaasuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa biqilchuu keessatti dogoggora qisaasama soorataa fidu sirreessuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Midhaan bishaan hundi akka xuuxamuuf hamma gahaa ta'een qofa jiifamuu qaba. Bishaan hafe dhangalaasuun soorata bishaan keessatti baqan qisaasa.

Grade 11 Agriculture, fuula 254 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Nyaatawwan Aadaa fi Biqiltoota Bosonaa NyaatamanGabatee wabiiCuukkoo · Qochoo · Dhaddee leemmanaa (Bamboo shoot) · +2

Madda Aadaa	Maqaa Saayinsii ykn Naannoo	Faayidaa Soorataa
Cuukkoo	Daakuu garbuu fi dhadhaa qimamiidhaan qophaa'e	Madda essential nutrients kan concentrated ta'e
Qochoo	Warqee (Ensete ventricosum)	Nyaata aadaa bu'uuraa energy-rich ta'e kan guddaa
Dhaddee leemmanaa (Bamboo shoot)	Oxytenanthera abyssinica	Essential minerals-dhaan kan badhaadhe
Doobbii	Urtica simensis	Essential minerals-dhaan kan badhaadhe
Hangaatuu daggalaa	Sanyii fungal kan nyaatamu	Essential minerals-dhaan kan badhaadhe

Yoom akka itti fayyadamtu

Nyaata aadaa Itoophiyaa fi biqiltoota bosonaa qonna soorataaf mijataa ta'an adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Maddoota albuudaa kan akka Oxytenanthera abyssinica midhaan bu'uuraa idilee wajjin walitti hin makhinaa.

Grade 11 Agriculture, fuula 254 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tarsiimolee Soorata BadhaasuuGabatee wabiiFortification · Germination · Fermentation · +1

Mala	Adeemsa Ijoo	Faayidaa Soorataa
Fortification	Ta'e jedhamee micronutrients dabaluu	Hanqina micronutrient bal'aa ta'e ittisa
Germination	Jiisuu (8 hanga 16 h) fi biqilchuu (12 hanga 24 h)	vitamin B (2x), vitamin C (10x) fi daakamuu dandeessisuu dabala
Fermentation	yeasts yookaan bacteria dhaan caccabsuu	Xuuxamuu Ca, P, fi Fe fooyyessa, bukoon akka ol ka'u taasisa
Roasting	Ovens keessatti ho'a gogaadhaan bilcheessuu	Dhangala'aa uumamaa fi dhandhama tursiisuuf baqqaana alaa cufa

Yoom akka itti fayyadamtu

Mala soorata dhuunfaa ykn warshaa keessatti qabiyyee fi fudhatamummaa soorataa dabalan walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Biqilchuu fi bilcheessuun soorata uumamaan yoo dabalan, foortifikeeshiniin garuu alaa vaayitaaminii fi albuudota itti dabaluudha.

Grade 11 Agriculture, fuula 254 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Kutaa 12Kaardii 59

Barnoota kutaa 11 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Qonna kutaa 11 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 16 irraa kaardii 55: Seensa Oomisha Midhaanii, Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Maasii, Oomishaa fi Bulchiinsa Midhaan Warshaa, Seensa Beeyladoota Qonnaa, Nyaata Beeyladaa fi Haala Nyaachisaa, Jinetiksii fi Horsiisa Beeyladaa, Mana Beeyladoota Qonnaa, Fayyaa fi To'annoo Dhukkuba Beeyladaa Bu'uuraa fi kan biroo 8. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 11 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 11 Agriculture irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi