Bu'aan kutaa 12ffaa ba'eera; bu'aa kee eessatti akka ilaaltu

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Jiyoograafii kutaa 11

Jiyoograafii kutaa 11 Temari irratti kaardii qayyabannaa 16 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

16
Kaardii
6
Boqonnaawwan
16
Gabatee wabii
Grade 11 Geography
Kitaaba
Bilisa
Gatii
30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa
01

Boqonnaa 1

Waggaa Ji'ooloojii (Era)Yeroo (Miliyoonotaan)Jireenya Olaanaafi Ta'iiwwan Ijoo
Precambrian45006004500 - 600Lafti jabaatte, dhagoonni hunda caalaa durii uumaman, basement complex fi shields uumaman
Paleozoic600250600 - 250Jireenya durii, trilobites, bara qurxummii, dhuma irratti Pangaea supercontinent uumame
Mesozoic25070250 - 70Bara dinosaurs, hoosiftoota fi simbirroota jalqabaa, Pangaea gara Laurasia fi Gondwanalandtti qoodame
Cenozoic70070 - 0Bara mammals fi ilma namaa ammayyaa, orogenic folding, ardileen bakkawwan amma qabatan argatan

Yoom akka itti fayyadamtu

Seenaa lafaa zamanaalee gurguddootti qooduufi jireenya akkasumas ta'iiwwan yeroo sana mul'atan adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Paanjayiin kan uumame xumura Paaliyoozoyikitti yoo ta'u, kan ciccituu eegale immoo bara Meesoozoyikitti dha.

Grade 11 Geography, fuula 2-27 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

GarbaSadarkaa Bal'inaaBakka Hundarra Gad-fagooGad-fageenya
Pacific Ocean (Garba Paasifiik)1ffaaMariana Trench (Challenger Deep)10924 m10924\text{ m}
Atlantic Ocean (Garba Atlaantiik)2ffaaPuerto Rico Trench8605 m8605\text{ m}
Indian Ocean (Garba Hindii)3ffaaJava Trench (Sunda Trench)7258 m7258\text{ m}
Southern Ocean (Garba Kibbaa)4ffaaSouth Sandwich Trench7235 m7235\text{ m}
Arctic Ocean (Garba Arkitiik)5ffaaNansen Basin (Central Basin)4665 m4665\text{ m}

Yoom akka itti fayyadamtu

Garboota shanan bal'ina isaaniitiin walbira qabuufi bakkeewwan isaanii hundarra gad-fagoo ta'an adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Garbi Kibbaa kan murtaa'e Garba Paasifiik, Atilaantiik fi Hindii irraa yoo ta'u, sadarkaa 4ffaa qaba malee isa xiqqa miti.

Grade 11 Geography, fuula 2-27 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

QajeeltooSeera Bu'uuraa
Original HorizontalitySedimentary layers jalqaba irratti sababa gravity tiin akkaataa horizontal ta'een kuufamu.
SuperpositionRock layers hin jeeqamne keessatti, kutan gubbaa jiru isa jala jiru caalaa younger dha.
Cross-cutting RelationshipsRock layer yookaan igneous intrusion kan biraa qaxxaamuree darbu isa qaxxaamure caalaa younger dha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Tartiiba uumama qajjisa dhagaa dhangala'aa fi dhangala'aa keessoo beekuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qajeeltoon walirra taa'uu kan hojjetu qajjisni dhagaa yoo hin jeeqamin qofa. Qajjisni dacha'e ykn garagalagale seera kana hin hordofu.

Grade 11 Geography, fuula 2-27 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

02

Ramaddii Qilleensaa fi Naannoolee Addunyaa

Sirna RamaddiiBu’uura RamaddiiFakkeenya
GeneticAdeemsota atmospheric forcing processes, air masses fi circulationAir mass classification
EmpiricalRagaalee istaatiksii ho'aa fi roobaa qabatamaan mul'atanKöppen, Trewartha

Yoom akka itti fayyadamtu

Sirni qilleensaa tokko sababoota qilleensaa uumaniin yookiin ragaalee shallaggii qabatamaatiin ramadamuu isaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sirni jeneetiikii sababoota qilleensaa kan akka kuusaa qilleensaatiin kan ramadu yoo ta’u, sirni empiirikaalaa garuu bu’aawwan mul’atan kanneen akka hoo’aa fi roobaatiin ramada.

Grade 11 Geography, fuula 28-58 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

MallattooGosa QilleensaaUlaagaa Hoo’aa fi Ritiiba
ATiroopikaalaa (Tropical)Avireejiin teempireechara ji'oota hundaa 18 °C ol
BGogaa (Dry)Evapotranspiration n precipitation caala
CMesothermal (Mid-latitude mild)Avireejiin ji'a hundarra qorraa -3 °C fi 18 °C gidduu
DMicrothermal (Mid-latitude cold)Ji'i hundarra ho'aa 10 °C ol, ji'i hundarra qorraa -3 °C gadi
EPoolaarii (Polar)Avireejiin ji'a hundarra ho'aa 10 °C gadi
HBaddaa (Highland)Haalawwan naannoo garaagaraa altitude dhaan to'ataman

Yoom akka itti fayyadamtu

Ulaagaalee hoo’aa fi roobaa fayyadamuun gosoota qilleensa baramaa addunyaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Gosti qilleensaa B hanqina roobaan kan murtaa’u yoo ta’u, gosoonni A, C, D fi E garuu daangaa hoo’aan qofa murtaa’u.

Grade 11 Geography, fuula 28-58 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

03

Qabeenya Uumamaa fi Waldiddaa Qabeenyaa

BaraQaamolee MallatteessanQabiyyee fi Qoodiinsa
1929UK fi EgyptEgypt bishaan Nile irratti mirga uumamaa fi seena-qabeessa qabaachuu ibsite
1959Egypt fi SudanEgypt tiif 55.5 BCM akkasumas Sudan tiif 18.5 BCM ramade
1999Nile Basin Riparian StatesItti fayyadama haqa-qabeessaaf Nile Basin Initiative (NBI) hundeesse

Yoom akka itti fayyadamtu

Waliigalteewwan bishaan Laga Abbayyaa qooddachuuf taasisaman ilaalanii deebisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Waliigalteen 1959 bishaanicha Gibxii (55.5 BCM55.5\text{ BCM}) fi Sudaan (18.5 BCM18.5\text{ BCM}) qofaaf kenne, biyyoota madda lagaa ta'an guutummaatti dhiise.

Grade 11 Geography, fuula 59 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

UlaagaaGareewwan Qabeenyaa
HaaromfamuuRenewable, Non-renewable
MaddaBiotic, Abiotic
Fayyadama ammaa fi argama fuulduraaStock, Flow
Raabsa fi hammaUbiquitous, Unique, Common, Rare
Sadarkaa guddinaaPotential, Actual, Conditional

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo qabeenyi uumamaa haaromuu, madda, raabsa fi sadarkaa guddinaa irratti hundaa'ee akkaataa itti ramadamu adda baafachuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qabeenyi haaromuu danda'u illee yoo itti fayyadamni saffisa haaromuu isaanii ol ta'e dhumachuu danda'u.

Grade 11 Geography, fuula 59 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sababa Bu'uuraaSababa KallattiiBu'aa Kallattii
Guddina baay'ina uummataa saffisaaQonna walitti fufaa, manca'iinsa bosonaa, dheedicha daangaa darbeQoodamuu lafa qonnaa, dhiqama biyyoo, manca'iinsa biomass
Jijjiirama qilleensaaHongee, bokkaa cimaa roobuGammoojjummaa, lolaa, hidha keessatti biyyoon kuusamuu
Teephoo lafaa walxaxaaTabbawwan qileedha qaban, bakkeewwan dhooqa gadi aanaaYaatuu saffisaan biyyoon irraa dhiqamuu, waterlogging (kuufama bishaanii)
Itti fayyadama lafaa sirrii hin taaneTabbawwan olifi gadi qotuu, jallisi garmaleeDhabama soorata biyyoo, salinization (ashaboomaa ta'uu), dhiqama biyyoo
Imaammata mootummaaWabiin qabiyyee lafaa dhabamuuQabeenyi dhumachuu, kunuunsa irratti invastimantii gadi aanaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Sababoota bu'uuraa fi gochoota kallattii qabeenya lafaa balleessan gargar baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sababoota bu'uuraa kan akka baay'ina uummataa, sababoota kallattii kan akka cirinsa bosonaa fi dheechisa garmalee wajjin walitti hin makiinaa.

Grade 11 Geography, fuula 59 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

04

Dinamiksii fi Qormaata Ummata Addunyaa

Bara Ji'ooloojiiUmurii (Ma)Taateewwan Gurguddoo fi Lubbu-qabeeyyii
Precambrian4500 to 6004500\text{ to }600Jajjabaachuu lafaa (Earth solidification), dhagoota basement complex kanneen hundarra durii, continental shields, dhibbeentaa 85 yeroo lafaa uwwisa.
Paleozoic600 to 250600\text{ to }250Ancient life, trilobites, bara qurxummii (age of fish), walitti dhufiinsa supercontinent Pangaea, dhabamuu lubbu qabeeyyii amphibian bal'aa (mass extinction).
Mesozoic250 to 70250\text{ to }70Middle life, bara dinosaurs, Pangaea gara Laurasia fi Gondwanaland tti ciccituu, mammals fi simbiroota jalqabaa.
Cenozoic70 to present70\text{ to present}Recent life, bara mammals, biqiltoota daraaraa qaban (flowering plants), ijaarsa tulluu (mountain building), Ice Age, nama ammayyaa (modern humans).

Yoom akka itti fayyadamtu

Qoodama baraalee seenaa lafaa, daangaa waggoota isaanii fi lubbu-qabeeyyii keessatti uumaman adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Precambrian bara isa durii fi dheeraa yoo ta'u, seenaa lafaa keessaa dhibbeentaa 85 qabata malee Paleozoic miti.

Grade 11 Geography, fuula 1 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

QajeeltooHiika
Original HorizontalityKuusaan sedimentary rock jalqaba irratti dhiibbaa gravity tiin dalga (horizontally) kuufamu.
SuperpositionSedimentary sequence hin jeeqamne keessatti, qabiyyoonni gubbaa (overlying beds) warra jala jiran (underlying beds) caalaa haaraadha.
Cross-Cutting RelationshipsDachaan dhagaa yookiin igneous intrusion kan dacha dhagaa kan biraa qaxxaamuru dhagaa inni qaxxaamure sana caalaa haaraadha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Tartiiba uumama dabareewwan dhagaa lakkoofsa malee murteessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qajeeltoon superposition kan hojjetu dabareewwan dhagaa hin jeeqamne qofa irratti.

Grade 11 Geography, fuula 1 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Half-livesParent Isotope (%)Daughter Isotope (%)
0010010000
1150505050
2225257575
3312.512.587.587.5

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhibbeentaa parent isotope fi daughter isotope marsaalee half-life keessatti hordofuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Marsaa half-life tokkoon tokkoo keessatti parent isotope walakkaan yoo hir'atu, daughter isotope immoo dhibbeentaa 100 guutuuf dabala.

Grade 11 Geography, fuula 1 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

06

Jijjiiramoota Naannoo Addunyaa Gurguddoo

QajeeltooSeera Bu'uuraa
Original HorizontalityBaqaannota sediments jalqaba irratti dhiibbaa gravity tiin dalga (horizontally) kuufamu.
SuperpositionTartiiba sedimentary rocks hin jeeqamne keessatti, baqqaanni gubbaa jiru isa jala jiru caalaa younger dha.
Cross-Cutting RelationshipsBaqqaanni dhagaa yookiin intrusion dhagaa biraa kutee darbu dhagoota inni kute sana caalaa younger dha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Umurii lakkoofsaa sirrii osoo hin herregin tartiiba uumama baqqaana dhagaa fi taateewwan jiyooloojii murteessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Suparpooliziishiiniin kan hojjatu baqqaanota dhagaa hin jeeqamne qofa irratti. Jeeqamuun erga uumamee booda qajeeltoo kana jijjiira.

Grade 11 Geography, fuula 1 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Baay'ina Walakkaa-UmuriiAyisootooppii Maatii (%)Ayisootooppii Mucaa (%)
0010010000
1150505050
2225257575
3312.512.587.587.5

Yoom akka itti fayyadamtu

Reeshoo ayisootooppii maatii fi mucaa dhagaa keessatti argamu irratti hundaa'uun umurii sirrii herreguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Walakkaan umurii yeroo ayisootooppiin maatii hafe walakkaan isaa itti barbadaa'u dha malee yeroo wanti sun guutumaan dhumu miti.

Grade 11 Geography, fuula 1 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

08

Odeeffannoo Ji'oospaashiyallii fi Qindeessa Daataa

RamaddiiGosa QilleensaaAmala Murteessaa
ATropicalHoo'i giddu-galeessaa ji'oota hundaa 18C18^\circ\text{C} oli. winter dhugaa hin qabu.
BDryWaggaa keessatti yeroo baay'ee precipitation hanqina qaba. Gogiinsaan kan to'atamu.
CMeso-thermal (Mid-latitude Mild)Hoo'i giddu-galeessaa ji'a hundarra qorraa 18C18^\circ\text{C} gadii fi 3C-3^\circ\text{C} oli.
DMicro-thermal (Mid-latitude Cold)Ji'i hundarra ho'aan 10C10^\circ\text{C} caala, ji'i hundarra qorran immoo 3C-3^\circ\text{C} gadi bu'a.
EPolarHoo'i giddu-galeessaa ji'a hundarra ho'aa 10C10^\circ\text{C} gadi. summer dhugaa hin qabu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Ho'a fi rooba waggaa fi ji'aa irratti hundaa'uun qilleensa addunyaa bakka gurguddoo shanitti ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Ramaddiileen A, C, D fi E ho'aan kan murtaa'an yoo ta'u, ramaddiin B garuu gogiinsa fi hanqina roobaatiin qofa murtaa'a.

Grade 11 Geography, fuula 2 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

QajeelfamaIbsa
Original HorizontalitySediments jalqaba irratti dhiibbaa gravity tiin horizontal beds keessatti kuufamu. Layer-oonni non-horizontal ta'an deformation agarsiisu.
SuperpositionSedimentary rock layers hin jeeqamin keessatti, bed gubbaa jiru bed jala jiru caalaa younger dha.
Cross-Cutting RelationshipsIgneous intrusion yookiin fault rock layer biraa qaxxaamuru rock isa qaxxaamure caalaa younger dha.

Yoom akka itti fayyadamtu

Dhagaalee fi taateewwan jiyooloojii lakkoofsa waggaa sirrii malee tartiiba isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Qajeelfamni suupparpowuzishiinii kan hojjetu qaruuxee dhagaa hin jeexamne qofa irratti. Bakka jijjiiramni jirutti of eeggadhaa.

Grade 11 Geography, fuula 2 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Aayisootooppii WarraaAayisootooppii IlmooWaggaa Walakkaa
Uranium-238 (238U^{238}\text{U})Lead-206 (206Pb^{206}\text{Pb})4.5 billion years
Rubidium-87 (87Rb^{87}\text{Rb})Strontium-87 (87Sr^{87}\text{Sr})48.8 billion years
Potassium-40 (40K^{40}\text{K})Argon-40 (40Ar^{40}\text{Ar})1.25 billion years
Uranium-235 (235U^{235}\text{U})Lead-207 (207Pb^{207}\text{Pb})704 million years
Carbon-14 (14C^{14}\text{C})Nitrogen-14 (14N^{14}\text{N})5,730 years

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa mancaatii aayisootooppota warraa gara aayisootooppii ilmootti godhan irratti hundaa'uun umrii dhagaalee herreguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Uranium-238 gara Lead-206 jijjiiramuu fi Uranium-235 gara Lead-207 jijjiiramu walitti hin makininaa.

Grade 11 Geography, fuula 2 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Jiyoograafii kutaa 11 maal haguugu?
Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 16: Ramaddii Qilleensaa fi Naannoolee Addunyaa, Qabeenya Uumamaa fi Waldiddaa Qabeenyaa, Dinamiksii fi Qormaata Ummata Addunyaa, Jijjiiramoota Naannoo Addunyaa Gurguddoo, Odeeffannoo Ji'oospaashiyallii fi Qindeessa Daataa fi kan biroo 1. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 11 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?
Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?
Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 11 Geography irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?
Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?
30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi
SeeniHerrega kee bani