Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 10 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 36: Jijjiirama Inarjiifi Elektirookeemistirii, Soluushinoota, Kompaawundoota Inoorgaanikii Barbaachisoo, Meetaalotaafi Noonmeetaalota, Haayidirookaarbonootaafi Maddoota Uumamaasaanii fi kan biroo 1. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 10 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 10 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Keemistirii kutaa 10

Keemistirii kutaa 10 Temari irratti kaardii qayyabannaa 36 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

36
Kaardii: 6
Boqonnaawwan: 11
Foormulaa: 15
Gabatee wabii: Grade 10 Chemistry
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 6 Fulbaana 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda36Gabatee wabii15Foormulaa11Dogoggora baratame4Seera4Mala2

Jijjiirama Inarjiifi Elektirookeemistirii

Gosoota Ri'aakshinii Keemikaalaa Bu'uuraa AfurGabatee wabiiCombination · Decomposition · Single displacement · +1

Gosa Ri'aakshinii	Boca Waliigalaa
Combination	$A + B \rightarrow AB$
Decomposition	$AB \rightarrow A + B$
Single displacement	$A + BC \rightarrow B + AC$
Double displacement	$AB + CD \rightarrow AD + CB$

Yoom akka itti fayyadamtu

Ri'aakshinoota keemikaalaa akkaataa re'aaktantoonni gara oomishaatti jijjiiraman irratti hunda'uun ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Bakka bu'iinsa qeenxee keessatti, elementiin bilisa ta'e elementii biraa bakka bu'uu kan danda'u caalaatti ri'aaktivii yoo ta'e qofaadha.

Grade 10 Chemistry, fuula 2-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Oxidizing Agent fi Reducing Agent Walitti MakooDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Ri'aakshinii redox keessatti wanta oxidized ta'e, wanta reduced ta'e, oxidizing agent fi reducing agent adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Wanti elektiroonota dhabe oxidation gaggeessa, innius reducing agent dha. Wanti elektiroonota argate immoo reduction gaggeessa, innius oxidizing agent dha.

Grade 10 Chemistry, fuula 2-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Molecular Formula MurteessuuFoormulaa

n = \frac{M_{\text{molecular}}}{M_{\text{empirical}}}

n = \frac{M_{\text{molecular}}}{M_{\text{empirical}}}

$n$: Lakkoofsa guutuu empirical formula fi molecular formula wal-qabsiisu $dimensionless$
$M_{\text{molecular}}$: Molar mass molecular formula $g\,mol^{-1}$
$M_{\text{empirical}}$: Molar mass empirical formula $g\,mol^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Molar mass sirriin yeroo kennamu empirical formula gara molecular formulaatti jijjiiruuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Baay'ataan n lakkoofsa guutuu ta'uu qaba. Lakkoofsota xixiqqoo empirical formula keessa jiran hunda n kanaan baay'isaa.

Grade 10 Chemistry, fuula 2-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dhibbeentaa Qabiyyee UlfaatinnaanFoormulaa

\% \text{ composition} = \frac{n \times M_{\text{element}}}{M_{\text{compound}}} \times 100

\% \text{ composition} = \frac{n \times M_{\text{element}}}{M_{\text{compound}}} \times 100

$n$: Baay'ina moolii elementichaa moolii tokko kompaawundii keessatti $dimensionless$
$M_{\text{element}}$: Molar mass elementichaa $g\,mol^{-1}$
$M_{\text{compound}}$: Molar mass kompaawundichaa $g\,mol^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Kompaawundii keemikaalaa keessatti dhibbeentaa elementii murtaa'e tokkoo shallaguuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Odoo hin qoodin dura molar mass elementichaa lakkoofsa xiqqaa n foormulaa keessa jiruun baay'isuu hin dagatinaa.

Grade 10 Chemistry, fuula 2-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seerota Lakkoofsa Oksideeshinii KennuuGabatee wabiiElement hin makamin · Monatomic ion · Group IA, Group IIA · +4

Gosa ykn Elementii	Seera Lakkoofsa Oksideeshinii	Haalawwan Addaa
Element hin makamin	$0$	Hin jiru
Monatomic ion	Ion charge wajjin walqixa	Hin jiru
Group IA, Group IIA	Group IA tiif $+1$ , Group IIA tiif $+2$	Hin jiru
Oxygen compounds keessatti	$-2$	Peroxides: $-1$ , Superoxides: $-1/2$ , $OF_2$ : $+2$
Hydrogen compounds keessatti	$+1$	Metal hydrides: $-1$
Ida'ama neutral compound	Ida'amni $0$ wajjin walqixa	Hin jiru
Ida'ama polyatomic ion	Ida'amni ion charge wajjin walqixa	Hin jiru

Yoom akka itti fayyadamtu

Molekiyulii giddu-galeessa ykn ayonii baay'ee-atoomawaa keessatti lakkoofsa oksideeshinii elementii kamiyyuu murteessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Haala addaa oksijiinii kan akka peroogsaayidii Na2O2 fi haayidiroojiinii kan akka haayidiraayidii sibiilaa NaH keessatti hin dagatinaa.

Grade 10 Chemistry, fuula 2-50 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Soluushinoota

Ramaddii KoloyidiiGabatee wabiiDhangala'oo · Jajjaboo · Gaasii

Kutaa Faffaca'e	Midiyaamii Faffacsu	Gosa Koloyidii	Fakkeenya
Dhangala'oo	Gaasii	Aerosol	Hurrii, duumessa, huursaa
Jajjaboo	Gaasii	Aerosol	Aara, aara makiinaa (exhaust)
Gaasii	Dhangala'oo	Foam	Shaving cream
Dhangala'oo	Dhangala'oo	Emulsion	Aannan, kiriimii fuulaa
Jajjaboo	Dhangala'oo	Sol	Milk of magnesia
Gaasii	Jajjaboo	Foam	Ispoonjii, pumice
Dhangala'oo	Jajjaboo	Gel	Jeelii, chiizii, dhadhaa
Jajjaboo	Jajjaboo	Solid sol	Dhagaa gati jabeessa (gemstone), milky glass

Yoom akka itti fayyadamtu

Haala maatirii irratti hundaa'uun gosa koloyidii adda baasuuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Gaasiin gaasii keessatti faffaca'e koloyidii hin uumu, sababiin isaas gaasonni hundi guutummaatti walitti makamuun solution uumu.

Grade 10 Chemistry, fuula 51-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Enthalpy Furmaata Soliidii AayoonikiiFoormulaa

\Delta H_{\text{soln}} = \Delta H_{\text{lat}} + \Delta H_{\text{hydr}}

\Delta H_{\text{soln}} = \Delta H_{\text{lat}} + \Delta H_{\text{hydr}}

$\Delta H_{\text{soln}}$: entaalpii moolarii bulbulamaa $\text{kJ}\,\text{mol}^{-1}$
$\Delta H_{\text{lat}}$: annisaa laatiisii $\text{kJ}\,\text{mol}^{-1}$
$\Delta H_{\text{hydr}}$: entaalpii haayidireeshinii $\text{kJ}\,\text{mol}^{-1}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo jabinni aayoonikii bishaan keessatti baqu jijjiirama ho'aa waliigalaa shallaguuf fayyadami.

Of eeggadhu

Lattice energy yeroo hunda poosatiivii (endothermic) yoo ta'u, hydration energy immoo negaatiivii (exothermic) dha.

Grade 10 Chemistry, fuula 51-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ho'a FurmaataaFoormulaa

q = m C_g \Delta T

q = m C_g \Delta T

$q$: ho'a gadhifame yookiin xuuxame $\text{J}$
$m$: hanga bulbulamaa $\text{g}$
$C_g$: dandeettii ho'a murtaa'aa bulbulamaa $\text{J}\,\text{g}^{-1}\,{^{\circ}\text{C}}^{-1}$
$\Delta T$: jijjiirama tempiireecharaa $^{\circ}\text{C}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa baqinaa keessatti ho'a dhangala'aa calorimeter keessatti xuuxame yookiin gadhifame shallaguuf fayyadami.

Of eeggadhu

Hangi m ida'ama mass solute fi mass solvent (mass solution) ta'uu qaba, kan solvent qofa miti.

Grade 10 Chemistry, fuula 51-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seera HenryFoormulaa

C = k P

C = k P

$C$: konsantireeshinii gaasii bulbulamee $\text{mol}\,\text{L}^{-1}$
$k$: dhaabbataa seera Henry $\text{mol}\,\text{L}^{-1}\,\text{atm}^{-1}$
$P$: dhiibbaa gar-tokkee gaasichaa $\text{atm}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Hangi gaasii dhangala'aa keessatti dhangala'e partial pressure murtaa'e irratti shallaguuf fayyadami.

Of eeggadhu

Gaasota bishaan wajjin walnyaatan yookiin hydrogen bond uuman kanneen akka HCl fi NH3 seera Henry hin hordofan.

Grade 10 Chemistry, fuula 51-110 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Kompaawundoota Inoorgaanikii Barbaachisoo

Agarsiiftuuwwan Asiidii fi BeeziiGabatee wabiiLitmus · Phenolphthalein · Methyl orange · +1

Agarsiiftuu	Halluu Asiidii Keessatti	Halluu Beezii Keessatti
Litmus	Red	Blue
Phenolphthalein	Colourless	Pink
Methyl orange	Red	Yellow
Universal Indicator	Red	Blue

Yoom akka itti fayyadamtu

Jijjiirama halluu agarsiiftuuwwan irraa furmaanni tokko asiidawaa yookiin beezawaa ta'uu isaa murteessuuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Phenolphthalein furmaata asiidii keessatti bifa maleessa ta'a, kan inni gara rooziitti jijjiiramu beezii keessatti qofa.

Grade 10 Chemistry, fuula 111-168 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ramaddii OksaayidootaaGabatee wabiiAsiidawaa · Beezawaa · Amfootariki · +2

Gosa Oksaayidii	Amala Keemikaalaa	Fakkeenyota
Asiidawaa	Bishaan wajjin asiidii uuma, beezota niwutiraalayizii godha	$\mathrm{CO_2}$ , $\mathrm{SO_2}$ , $\mathrm{N_2O_5}$
Beezawaa	Bishaan wajjin beezi uuma, asiidota niwutiraalayizii godha	$\mathrm{Na_2O}$ , $\mathrm{CaO}$ , $\mathrm{CuO}$
Amfootariki	Asiidota jajjaboo fi beezota jajjaboo lamaan wajjinuu riyaaktii godha	$\mathrm{Al_2O_3}$ , $\mathrm{ZnO}$ , $\mathrm{PbO}$
Niwutiraala	Asiidota yookiin beezota wajjin riyaaktii hin godhu	$\mathrm{CO}$ , $\mathrm{NO}$ , $\mathrm{N_2O}$ , $\mathrm{H_2O}$
Pirooksaayidii	Linkii $-O-O-$ kan oksijiiniin state $-1$ keessatti argamu of keessaa qaba	$\mathrm{H_2O_2}$ , $\mathrm{Na_2O_2}$ , $\mathrm{CaO_2}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Gosa oksaayidii adda baasuufi wal-nyaatinsa isaanii bishaan, asiidota yookiin beezota wajjin qaban raaguuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Oksaayidoonni giddu-galeessaa akka CO, NO, fi N2O oksaayidoota simetala ta'anis ashaboo hin uuman.

Grade 10 Chemistry, fuula 111-168 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Asiidii Qabiyyee Ol'aanaa Qabu QallisuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee qajeelfama nageenya laaboraatorii fi adeemsa asiidii qallisuu irratti dhiyaatan yeroo deebistu fayyadami.

Of eeggadhu

Gara asiidii qabiyyee ol'aanaa qabutti bishaan hin dabalini. Ho'i guddaan uumamee akka hin dhangalaaneef yeroo hunda asiidicha suuta gara bishaaniitti dabali.

Grade 10 Chemistry, fuula 111-168 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walitti Dhufeenya pH fi pOHFoormulaa

\mathrm{pH} + \mathrm{pOH} = 14

\mathrm{pH} + \mathrm{pOH} = 14

$\mathrm{pH}$: gatii pH $1$
$\mathrm{pOH}$: gatii pOH $1$

Yoom akka itti fayyadamtu

Ho'a 25 °C irratti pH fi pOH walitti jijjiiruuf, keessattuu concentration hydroxide ion irraa pH furmaata beezawaa shallaguuf fayyadami.

Of eeggadhu

Walitti dhufeenyi kun kan hojjatu ho'a 25 °C irratti qofa.

Grade 10 Chemistry, fuula 111-168 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Shallaggii pHFoormulaa

\mathrm{pH} = -\log[\mathrm{H}^+]

\mathrm{pH} = -\log[\mathrm{H}^+]

$\mathrm{pH}$: gatii pH $1$
$[\mathrm{H}^+]$: konsantireeshinii ayoonii haayidiroojiinii $\mathrm{mol\,L^{-1}}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Fulaa kana concentration hydrogen ion fayyadamuun pH furmaata asiidawaa shallaguuf yookiin pH beekame irraa concentration hydrogen ion argachuuf fayyadami.

Of eeggadhu

Asiidota jajjaboo diprotic akka H2SO4 keessatti, concentration hydrogen ion dachaa molarity asiidichaa ta'a.

Grade 10 Chemistry, fuula 111-168 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Asiidii, beezii fi ashaboo: hiikaa fi wal-madaalchisuuSeeraArrhenius acid · Arrhenius base · Bronsted-Lowry · +4

Jecha	Hiika isaa	Fakkeenyota
Arrhenius acid	Bishaan keessatti ayoonii hayidiroojinii gad dhiisa; furmaata keessatti akka hydronium ion $\mathrm{H_3O^+}$ tti sochoo'a	$\mathrm{HCl}$ , $\mathrm{H_2SO_4}$ , $\mathrm{HNO_3}$ , $\mathrm{CH_3COOH}$
Arrhenius base	Bishaan keessatti ayoonii hayidirooksaayidii gad dhiisa. Beeziin bishaanitti bulu alkali jedhama; beeziin hin bulle akka $\mathrm{CuO}$ hanga asiidii waliin wal-nyaatutti agarsiiftuu hin jijjiiru	$\mathrm{NaOH}$ , $\mathrm{KOH}$ , $\mathrm{Ca(OH)_2}$
Bronsted-Lowry	Hiikni bal'aan: asiidiin proton kenna, beeziin immoo fudhata. Ammonia asitti ramadama, sababni isaas $\mathrm{OH}$ ofii isaa osoo hin qabaatin bishaan irraa proton fudhatee hayidirooksaayidii hambisa	$\mathrm{NH_3}$
Ashaboo	Hayidiroojiniin asiidii ayoonii meetaalaan yookaan ammonium ion $\mathrm{NH_4^+}$ n yeroo bakka bu'u kan uumamu	$\mathrm{NaCl}$ , $\mathrm{KNO_3}$ , $\mathrm{CuSO_4}$ , $\mathrm{NH_4Cl}$
Wal-madaalchisuu	Asiidii fi beeziin ashaboo fi bishaan kennu. Ayoonota gidduutti $\mathrm{H^+ + OH^- \rightarrow H_2O}$ dha; ayooniin meetaalaa fi ayooniin asiidii kaan ashaboo ta'anii hafu	$\mathrm{HCl + NaOH \rightarrow NaCl + H_2O}$
Asiidii kaarboneetii irratti	Wal-nyaatinsa walitti dhiyaatu garuu adda ta'e; ashaboo, bishaanii fi kaarboon daayoksaayidii kenna	$\mathrm{2HCl + CaCO_3 \rightarrow CaCl_2 + H_2O + CO_2}$
Safartuu pH	Hojii mana barumsaatiif ho'a 25 digrii selshiyeesitti 0 hanga 14 kan barreeffamu safartuu itti fufaadha. 7 gadi asiidawaa, sirrii 7 giddu-galeessa, 7 ol beezawaa dha	pH 6.5 asiidawaa dha; pH 7.4 beezawaa dha

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin qabeenya tokko akka asiidiitti, beeziitti yookaan ashabootti akka ramaddu, yookaan wal-qixxaatuu wal-madaalchisuu akka guuttu si gaafatu fayyadami. Hiika ittiin hojjettu maqaasi, sababni isaas Arrhenius waan qabeenyichi bishaan keessatti gad dhiisu ibsa, Bronsted-Lowry immoo proton kennamee fi fudhatame ibsa.

Of eeggadhu

Barattoonni haala tokkoof tokko HCl fi NaOH asiidii hayidiroojinii lama qabu irratti garagalchanii H2SO4 fi NaOH NaSO4 fi H2O kennu jedhanii barreessu. Hayidiroojiniin lamaanuu bakka bu'uu waan qabaniif ashaboon Na2SO4 dha, ayoonii soodiyeemii lama ayoonii salfeetii tokkoof, wal-qixxaatuun immoo NaOH lamaa fi H2O lama barbaada. Jalqaba ashaboo sana charge ayoonotaa irraa ijaari, sana booda madaalsisi. Dogoggorri walfakkaataan calcium hydroxide waliin CaCl2 mannaa CaCl barreessisa.

Maqaalee beekamoo kompaawundoota keemikaalaaGabatee wabiiQuicklime · Slaked lime · Limestone, marble, chalk · +19

Maqaa beekamaa	Maqaa keemikaalaa	Foormulaa
Quicklime	Calcium oxide	$\mathrm{CaO}$
Slaked lime	Calcium hydroxide	$\mathrm{Ca(OH)_2}$
Limestone, marble, chalk	Calcium carbonate	$\mathrm{CaCO_3}$
Baking soda	Sodium hydrogen carbonate	$\mathrm{NaHCO_3}$
Washing soda	Sodium carbonate decahydrate	$\mathrm{Na_2CO_3} \cdot 10\mathrm{H_2O}$
Soda ash	Sodium carbonate	$\mathrm{Na_2CO_3}$
Caustic soda	Sodium hydroxide	$\mathrm{NaOH}$
Blue vitriol	Copper(II) sulphate pentahydrate	$\mathrm{CuSO_4} \cdot 5\mathrm{H_2O}$
White vitriol	Zinc sulphate heptahydrate	$\mathrm{ZnSO_4} \cdot 7\mathrm{H_2O}$
Oil of vitriol	Sulphuric acid	$\mathrm{H_2SO_4}$
Muriatic acid	Hydrochloric acid	$\mathrm{HCl}$
Plaster of Paris	Calcium sulphate hemihydrate	$\mathrm{2CaSO_4} \cdot \mathrm{H_2O}$
Chloroform	Trichloromethane	$\mathrm{CHCl_3}$
Glacial acetic acid	Ethanoic acid	$\mathrm{CH_3COOH}$
Spirit	Ethanol	$\mathrm{C_2H_5OH}$
Marsh gas	Methane	$\mathrm{CH_4}$
Laughing gas	Dinitrogen monoxide	$\mathrm{N_2O}$
Dry ice	Solid carbon dioxide	$\mathrm{CO_2(s)}$
Potash, pearl ash	Potassium carbonate	$\mathrm{K_2CO_3}$
Table sugar	Sucrose	$\mathrm{C_{12}H_{22}O_{11}}$
Silica	Silicon dioxide	$\mathrm{SiO_2}$
Bleaching powder	Calcium chloride hypochlorite	$\mathrm{Ca(OCl)Cl}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin, asxaan yookaan maqaan gabaa maqaa beekamaa fayyadamee ati maqaa keemikaalaa barbaaddu, yookaan faallaa isaa, gabatee kana fayyadami. Utubaa foormulaa of eeggannoodhaan garagalchi, sababni isaas maqaaleen kunneen keessaa hedduun kiristaala bishaan qabu maqaasu malee ashaboo goggogaa miti.

Of eeggadhu

Barattoonni maqaalee lime sadan wal maku, sababni isaas sadanuu jecha sana qabu. Limestone dhagaa ati ittiin jalqabdudha, CaCO3. Yoo ho'iftu kaarboon daayoksaayidii dhabee quicklime ta'a, CaO. Isa irratti bishaan yoo dabaltu slaked lime ta'a, Ca(OH)2; slaked jechuun bishaan itti dabalameera jechuu waan ta'eef sadan keessaa kan OH qabu isa qofa. Vitriols fi washing soda irra kiyyoon lammaffaan jira: maqaaleen sun kiristaala bishaan qabu maqaasu. Blue vitriol copper sulphate pentahydrate yoo ta'u, kan cuquliisa isa taasisu bishaan sanadha; bishaanicha yoo baaste anhydrous CuSO4 adii argatta, isa kanas namni tokko iyyuu blue vitriol hin jedhu.

Ri'aakshiniiwwan asiidii shananGabatee wabiiMetal hydroxide · Metal above hydrogen · Metal carbonate · +2

Asiidiin kan waliin hojjetu	Bu'aan argamu	Fakkeenya
Metal hydroxide	Soogidda fi bishaan. Kun neutralization dha.	$\mathrm{HCl(aq) + NaOH(aq) \rightarrow NaCl(aq) + H_{2}O(l)}$
Metal above hydrogen	Soogidda fi gaasii hydrogen; kunis kan ta'u yoo asiidichi akka dilute HCl yookaan dilute H2SO4 kan bishaaneffame fi hin oksidaa'in ta'e qofa. Copper, silver fi gold reactivity series keessatti hydrogen jala waan jiraniif dilute HCl waliin homaa hin hojjetan.	$\mathrm{Zn(s) + 2HCl(aq) \rightarrow ZnCl_{2}(aq) + H_{2}(g)}$
Metal carbonate	Soogidda, bishaan fi carbon dioxide. Hydrogencarbonate sibiilaas bu'aawwan sadan wal fakkaatan kenna.	$\mathrm{CaCO_{3}(s) + 2HCl(aq) \rightarrow CaCl_{2}(aq) + H_{2}O(l) + CO_{2}(g)}$
Metal oxide	Soogidda fi bishaan. Oxide sibiilaa basic oxide waan ta'eef kunis neutralization dha.	$\mathrm{CuO(s) + 2HCl(aq) \rightarrow CuCl_{2}(aq) + H_{2}O(l)}$
Ammonia	Soogidda ammonium qofa; bishaan hin argamu. Asitti kan base ta'e ammonia dha, garuu hydroxide yookaan oxide waan hin qabneef wanti bishaan ittiin ijaaramu hin jiru. NH4Cl akka jajjaboo adiitti uumama.	$\mathrm{NH_{3}(g) + HCl(g) \rightarrow NH_{4}Cl(s)}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo bu'aa ri'aakshinii asiidii tokkoo tilmaamuu qabdu yookaan wal-qixxaattuu madaalame barreessuu qabdu fayyadami. Hydrogen asiidichaa yeroo sibiilaan yookaan ayoonii ammonium bakka bu'u soogiddi uumama, tarreewwan shanan kana keessaa tokkoon tokkoon isaanii soogidda tokko kennu.

Of eeggadhu

Barattoonni valency sibiilaa osoo hin mirkaneeffatin soogidda barreessu, kanaafuu Zn + HCl, ZnCl + H2 kenna jedhanii barreessu; lakkoofsa 2 kan HCl dura ta'uu qabus hin argatan. Duraan dursii soogidda ba'aa ayoonii irraa ijaari, sababiin isaas Zn2+ Cl- waliin ZnCl2 kennaaf; ergasii asiidicha isaan wal simsiisi. Amalli osoo hin mirkaneeffatin bocarra deemuu kun dogoggora biraa beekamaas fida: Cu + 2HCl, CuCl2 + H2 kenna jechuu. Copper reactivity series keessatti hydrogen jala waan jiruuf homtuu hin ta'u, kanaafuu tarree afraffaa irratti copper akka CuO ta'ee dhufe.

Boqonnaa 4

Walfakkaattii mallattoo elektiroodiiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Mallattoofi gochaalee anodii fi kaatodii seelota keessatti beekuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Oxidation yeroo hunda anodii irratti, reduction immoo kaatodii irratti raawwatama. Haa ta'u malee, anodiin seelii Galvanic keessatti negaatiivii (-), seelii electrolytic keessatti poozatiivii (+) dha.

Grade 10 Chemistry, fuula 169-200 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seelota Galvanic fi electrolyticGabatee wabiiJijjiirama anniisaa · Redox reaction · Mallattoo fi adeemsa anode · +1

Amala	Galvanic (Voltaic) Cell	Electrolytic Cell
Jijjiirama anniisaa	Chemical energy gara electrical energytti	Electrical energy gara chemical energytti
Redox reaction	Spontaneous	Nonspontaneous
Mallattoo fi adeemsa anode	Negative (-), Oxidation	Positive (+), Oxidation
Mallattoo fi adeemsa cathode	Positive (+), Reduction	Negative (-), Reduction

Yoom akka itti fayyadamtu

Garaagarummaa baatriifi elektiroolayisisi adda baasuuf itti fayyadami.

Grade 10 Chemistry, fuula 169-200 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dabarsuu metallic fi electrolyticGabatee wabiiBaattuuwwan charge · Daddarbinsa matter · Jijjiirama chemical · +1

Amala	Metallic Conduction	Electrolytic Conduction
Baattuuwwan charge	Electrons (delocalized ta'an)	Ions (cations fi anions)
Daddarbinsa matter	Daddarbinsi matter hin jiru	Daddarbinsa ions of keessaa qaba
Jijjiirama chemical	Jijjiiramni chemical hin jiru	Chemical decomposition ni uumama
Dhiibbaa temperature	Yeroo temperature dabalu conductivityn ni hir'ata	Yeroo temperature dabalu conductivityn ni dabala

Yoom akka itti fayyadamtu

Dabarsuu karentii sibiilotaafi yaatuuwwan dhangala'oo gidduu jiru walbira qabuuf itti fayyadami.

Grade 10 Chemistry, fuula 169-200 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hamma ho'aaFoormulaa

q = c \cdot m \cdot \Delta T

q = c \cdot m \cdot \Delta T

$q$: Ho'a xuuxame yookiin gadhifame (Heat) $\text{J}$
$c$: dandeettii ho'a murtaa'aa $\text{J}\,\text{kg}^{-1}\,\text{K}^{-1}$
$m$: Hanga wantichaa (Mass) $\text{kg}$
$\Delta T$: Jijjiirama teempireecharaa (Temperature change) $\text{K}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Jijjiirama teempireecharaa keessatti ho'a daddarbu shallaguuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Garaagarummaan teempireecharaa Kelvin fi Celsius keessatti wal qixa waan ta'eef lakkoofsi jijjiiramaa tokkuma.

Grade 10 Chemistry, fuula 169-200 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Meetaalotaafi Noonmeetaalota

Sulfur Trioxide Kallattiin Bishaaniin MakamuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsa Contact Process keessatti sadarkaalee oomisha sulfuric acid yeroo barreessitu fayyadami.

Of eeggadhu

Adeemsa Contact Process keessatti $\text{SO}_3$ kallattiin bishaan wajjin wal-nyaata jettee hin barreessin. Jalqaba sulfuric acid kuufamaa keessatti dhangala'ee oleum erga uumee booda bishaaniin qallifama.

Grade 10 Chemistry, fuula 201-236 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dhibbeentaa Qulqullina WarqeeFoormulaa

\text{Mass \% of Gold} = \frac{\text{Carat}}{24} \times 100

\text{Mass \% of Gold} = \frac{\text{Carat}}{24} \times 100

$\text{Carat}$: Safartuu kaaraatii hamma warqee qulqulluu kutaalee kiyuuziiti 24 keessatti argamu $\text{dimensionless}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Gatii kaaraatii kenname irraa dhibbeentaa ulfaatina warqee qulqulluu shallaguuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Warqeen qulqulluun kaaraatii 24 dha. Gatii kaaraatii 100f hin hirin, 24f hiri.

Grade 10 Chemistry, fuula 201-236 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tooftaalee Oomisha ElementootaaGabatee wabiiAluminum · Iron · Copper · +2

Element	Ore Ijoo ykn Madda	Tooftaa Oomisha Warshaa
Aluminum	$\text{Al}_2\text{O}_3\cdot 2\text{H}_2\text{O}$ (Bauxite)	Hall-Héroult process (Electrolysis $\text{Na}_3\text{AlF}_6$ wajjin)
Iron	$\text{Fe}_2\text{O}_3$ (Hematite)	Blast furnace reduction $\text{CO}$ fayyadamuun
Copper	$\text{CuFeS}_2$ (Chalcopyrite)	Roasting, smelting, fi electrolytic refining
Sulfur	Kuusaa elemental deposits lafa jalaa	Frasch process superheated water fayyadamuun
Chlorine	$\text{NaCl}(\text{aq})$ (Brine)	Electrolysis concentrated aqueous $\text{NaCl}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Sibiilota fi dhab-sibiilota ijoo ta'aniif madda isaanii fi tooftaa oomishaa adda baasuuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Cryolite jedhamu ore aluminiyeemii miti. Qabxii baqinaa 2045 °C irraa gara 1000 °Ctti kan gadi buusu dabaltuu dha.

Grade 10 Chemistry, fuula 201-236 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Haayidirookaarbonootaafi Maddoota Uumamaasaanii

Foormulaa Killeewwan Caasaa AlkeeniiFoormulaa

N = 2^{n-4} + 1

N = 2^{n-4} + 1

$N$: baayina killeewwan caasaa alkeenichaa
$n$: baayina atamoota kaarboonii, 4 hanga 7 qofaaf

Yoom akka itti fayyadamtu

Alkeenota atamoota kaarboonii 4 hanga 7 qabaniif baay'ina killeewwan caasaa beekuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Foormulaan kun kaarboonii 4 hanga 7 qofaaf hojjeta. Kaarboonii 3 gadiifi 8 ol ta'aniif hin hojjetu.

Grade 10 Chemistry, fuula 237 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gubannaa Guutuu AlkeenotaaFoormulaa

\mathrm{C}_n\mathrm{H}_{2n+2} + \left(\frac{3n+1}{2}\right)\mathrm{O}_2 \rightarrow n\,\mathrm{CO}_2 + (n+1)\,\mathrm{H}_2\mathrm{O}

\mathrm{C}_n\mathrm{H}_{2n+2} + \left(\frac{3n+1}{2}\right)\mathrm{O}_2 \rightarrow n\,\mathrm{CO}_2 + (n+1)\,\mathrm{H}_2\mathrm{O}

$n$: baayina atamoota kaarboonii alkeenii keessaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Waliigala wal-qixxoo gubannaa alkeenii kaarboon daayoksaayidiifi bishaan kennu madaalsisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Yeroo n lakkoofsa guutuu ta'u, koo-efisiyentii oksijiinii qoodaa balleessuuf wal-qixxicha 2n baay'isaa.

Grade 10 Chemistry, fuula 237 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gartuulee Homooloogasii HaayidirookaarbooniiGabatee wabiiAlkane · Alkene · Cycloalkane

Garee	Foormulaa Waliigalaa	Guutamtummaa	Amala Addaa
Alkane	$C_n H_{2n+2}$	Saturated	Boondiiwwan $C-C$ qeenxee qofa
Alkene	$C_n H_{2n}$	Unsaturated	Yoo xiqqaate boondii $C=C$ tokko
Cycloalkane	$C_n H_{2n}$	Saturated	Ringii kaarboonii boondii qeenxee qabu

Yoom akka itti fayyadamtu

Haayidirookaarboonota dalgaa fi qubeellaa adda baasuu, foormulaa molakiyuulaa herreguufi guutamtummaa baruuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Saayikilooalkeenonni foormulaa waliigalaa CnH2n alkeenota wajjin qooddatu, garuu saayikilooalkeenonni guutamoodha.

Grade 10 Chemistry, fuula 237 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qophii Alkeenotaa Mana YaaliittiGabatee wabiiHydrogenation · Wurtz synthesis · Decarboxylation

Gosa Re'aakshinii	Re'aaktantoota	Katalisitiifi Qoricha	Omisha
Hydrogenation	Alkene $+ \mathrm{H}_2$	$\mathrm{Pt}$ , heat	Alkane
Wurtz synthesis	$2\mathrm{R-X} + 2\mathrm{Na}$	Heat	$\mathrm{R-R} + 2\mathrm{NaX}$
Decarboxylation	$\mathrm{RCOONa} + \mathrm{NaOH}$	$\mathrm{CaO}$ , heat	$\mathrm{R-H} + \mathrm{Na}_2\mathrm{CO}_3$

Yoom akka itti fayyadamtu

Mala qophii alkeenotaa mana yaalii, re'aaktantoota fi omishoota isaanii baruuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dikaarbooksiileeshiniin alkeenii atamii kaarboonii tokkoon xiqqaatu kenna, sababni isaas kaarbooniin tokko gara soodiyeem kaarbooneetiitti deema.

Grade 10 Chemistry, fuula 237 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Alkanes kudhan jalqabaaGabatee wabiiMethane · Ethane · Propane · +7

Maqaa	Atamoota kaarboonii	Foormulaa molakiyulaa
Methane	1	$\mathrm{CH_4}$
Ethane	2	$\mathrm{C_2H_6}$
Propane	3	$\mathrm{C_3H_8}$
Butane	4	$\mathrm{C_4H_{10}}$
Pentane	5	$\mathrm{C_5H_{12}}$
Hexane	6	$\mathrm{C_6H_{14}}$
Heptane	7	$\mathrm{C_7H_{16}}$
Octane	8	$\mathrm{C_8H_{18}}$
Nonane	9	$\mathrm{C_9H_{20}}$
Decane	10	$\mathrm{C_{10}H_{22}}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin maqaa alkane tokkoo kennee foormulaa gaafatu, yookaan foormulaa kennee maqaa gaafatu gabatee kana fayyadami. Tarreen kun kan sarara qajeelaa qabudha, sababni isaas butane irraa kaasee foormulaan qofti kompaawundii tokko hin maqaasu: C4H10 butane dha, methylpropane illee ta'a.

Of eeggadhu

Dogoggorri lama dabaluu irraanfachuudha. Barataan lakkoofsa kaarboonii dachaa godhee dhaabuun hexane C6H12 jedhee barreessa; kun garuu kompaawundii biraa hidhaa dachaa yookaan geengoo qabudha. Fiixeen sararichaa lamaan tokkoon tokkoon isaanii hidhaa hafaa tokko waan qabaniif, alkane kamiyyuu hayidiroojinii dachaa kaarboonii isaa irraa lamaan caalu qaba, kanaaf hexane C6H14 dha. Deebii kee lakkaa'i: lakkoofsi hayidiroojinii yeroo hunda lamaan hiramaadha, akkasumas yeroo hunda dachaa kaarboonii irraa lamaan caala.

Wal-nyaatinsa addition alkenesGabatee wabiiHydrogenation · Halogenation · Hydration · +2

Wal-nyaatinsa	Wanti dabalamuu fi haalli isaa	Oomisha
Hydrogenation	$\mathrm{H_2}$ $\mathrm{Ni}$ ho'aa irratti, yookaan ho'a kutaatiin $\mathrm{Pt}$ yookaan $\mathrm{Pd}$ irratti	alkane, $\mathrm{RCH_2-CH_3}$
Halogenation	$\mathrm{Br_2}$ ho'a kutaatiin, kaatalaayizarii malee	$\mathrm{RCHBr-CH_2Br}$ , halluun burtukaanaa ni bada
Hydration	$\mathrm{H_2O}$ kaatalaayizarii asiidii waliin	secondary alcohol, $\mathrm{RCH(OH)-CH_3}$
Hydrogen halide dabaluu	$\mathrm{HBr}$ yookaan $\mathrm{HCl}$ ho'a kutaatiin	$\mathrm{RCHBr-CH_3}$ , H gara kaarboonii duraanuu hayidiroojinii baay'ee qabuutti deema
Polymerization	molakiyuulota $\mathrm{CH_2=CH_2}$ baay'ee kaatalaayizarii waliin	polyethene, $\mathrm{(-CH_2-CH_2-)_n}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo wanti tokko C=C irratti dabalamu fayyadami: hayidiroojinii, bromine, bishaan yookaan hydrogen halide. Addition hidhaa dachaa keessaa pi bond dadhabaa qofa cabsee bakka isaa hidhaa tokkichaa haaraa lama uuma; kanaafuu alkene qorraa keessatti wal-nyaata, alkane garuu hin wal-nyaatu.

Of eeggadhu

Barattoonni OH kaarboonii dogoggoraa irra kaa'u. Bishaan propene irratti dabalamnaan propan-2-ol kenna, CH3CH(OH)CH3, propan-1-ol miti: H gara fiixee CH2 kan duraanuu hayidiroojinii lama qabuutti waan deemuuf OH kaarboonii gidduu irratti hafa. Kiyyoon walfakkaataan HBr irrattis jira; propene 2-bromopropane kenna. Ethene fi but-2-ene adda, sababni isaas kaarboonoonni isaanii lamaan hayidiroojinii wal-qixa waan qabaniif oomishni tokko qofti danda'ama.

Qorannoo bromine water hidhaa hin guutamneefMalaAlkene, fakkeenyaaf ethene · Alkyne, fakkeenyaaf ethyne · Alkane, ifa aduu kallattii keessaa ala · +2

Wanti ujummoo keessa jiru	Wanti mul'atu	Waan agarsiisu
Alkene, fakkeenyaaf ethene	Halluun burtukaanaa yeruma sana bada; ho'is kaatalaayizariinis hin barbaachisu	Guutamaa miti. Bromine hidhaa dachaa irratti dabalama; wal-qixxaatuun kutaa 10 $\mathrm{C_2H_4 + Br_2 \rightarrow C_2H_4Br_2}$ dha
Alkyne, fakkeenyaaf ethyne	Halluun akkasuma bada, bromine dachaa ta'es ni fixa	Kunis guutamaa miti. $\mathrm{C_2H_2}$ $\mathrm{2Br_2}$ fudhatee $\mathrm{C_2H_2Br_4}$ kenna, kanaafuu qorannoon kun hidhaa dachaa fi sadeenyaa adda hin baasu
Alkane, ifa aduu kallattii keessaa ala	Halluun burtukaanaa akkuma jirutti hafa	Guutamaadha
Alkane, ifa aduu keessatti	Halluun suuta bada, hydrogen bromide immoo gad baha	Kun substitution irraa kan dhufe deebii sobaa ti, kanaaf ujummoo foddaa irraa fageessi
Phenol yookaan aldehyde	Halluun ni bada, phenol immoo hurrii adii hambisa	Laaqanni sun osoo hin guutamin bromine waliin wal-nyaata, kanaafuu qorannoon kun ofuma isaatiin gareewwan hin maqaasu

Yoom akka itti fayyadamtu

Haayidirookaarboonii guutamaa fi kan hin guutamne adda baasuuf fayyadami. Bromine water copha cophaan dabaltee raasi: yoo halluun burtukaanaa qorraa keessatti yeruma sana bade, laaqanni sun hidhaa dachaa yookaan sadeenyaa qaba.

Of eeggadhu

Dogoggora lama, lachuu qabxii nama dhabsiisu. Inni tokko furmaanni ni qulqullaa'a jedhanii barreessuudha; bromine water duraanuu ifaadha, keessaan ilaaluun ni danda'ama, kanaafuu deebiin sirriin burtukaanaa irraa gara halluu maleessaatti jijjiiramuudha. Inni lammaffaa ujummoo halluu hin qabne ragaa C=C godhanii fudhachuudha. Alkyne illee akkasuma halluu balleessa, bromine dachaa fayyadamee; kanaaf murtiin nagaa qabu kompaawundichi guutamaa miti jechuu qofa.

Substitution moo addition: haayidirookaarboonii akkamitti wal-nyaataSeeraAlkanes, C_nH_2n+2, guutamoo · Alkenes C_nH_2n fi alkynes C_nH_2n-2, kan hin guutamne · Gubannaa guutuu, haayidirookaarboonii kamiyyuu · +1

Maatii	Akkaataa wal-nyaatinsa isaa	Fakkeenya hojjetame
Alkanes, $\mathrm{C_nH_{2n+2}}$ , guutamoo	Substitution godhu, sababni isaas hidhaan banamu hin jiru. Atamiin chlorine bakka hayidiroojinii qabata, $\mathrm{HCl}$ immoo gad baha. Ifni aduu wal-nyaatinsa foncaa waan jalqabuuf, oomishni dhugaan makaa $\mathrm{CH_3Cl}$ (chloromethane), $\mathrm{CH_2Cl_2}$ , $\mathrm{CHCl_3}$ fi $\mathrm{CCl_4}$ ti	$\mathrm{CH_4 + Cl_2 \rightarrow CH_3Cl + HCl}$ , tarkaanfii jalqabaa
Alkenes $\mathrm{C_nH_{2n}}$ fi alkynes $\mathrm{C_nH_{2n-2}}$ , kan hin guutamne	Addition godhu. Hidhaan baay'ee banamee atamoonni dabalaman lamaanuu molakiyuula tokkotti galu, homaan gad hin bahu	$\mathrm{CH_2=CH_2 + H_2 \rightarrow CH_3-CH_3}$ , $\mathrm{Ni}$ ho'aa irratti
Gubannaa guutuu, haayidirookaarboonii kamiyyuu	Oksijiinii ga'aa keessatti gubachuun kaarboon daayoksaayidii fi bishaan kenna. Oksijiiniin yoo hir'ate garuu kaarboon monoksaayidii yookaan cilee kenna	$\mathrm{CH_4 + 2O_2 \rightarrow CO_2 + 2H_2O}$
Esterification, maatii adda ta'e	Carboxylic acid alcohol waliin walitti dhufee bishaan gad baasa. Lachuu haayidirookaarboonii miti; wal-nyaatinsi kun waan deebi'uuf xiyya karaa lamaatiin barreeffama; $\mathrm{H_2SO_4}$ cimaan immoo kaatalaayizarii fi qooricha bishaan fudhatu malee re'aaktantii miti	$\mathrm{CH_3COOH + C_2H_5OH \rightarrow CH_3COOC_2H_5 + H_2O}$

Yoom akka itti fayyadamtu

Osoo wal-qixxaatuu tokko illee hin barreessin dura haayidirookaarboonichi wal-nyaatinsa kam akka godhu murteessuuf fayyadami. Alkane hidhaa banamu waan hin qabneef substitution godha, molakiyuula xiqqaas gad baasa; alkene yookaan alkyne immoo hidhaa isaa baay'ee banee hunda ofitti fudhata.

Of eeggadhu

Barattoonni adeemsa lamaan wal-qixxaatuu tokko keessatti wal maku; CH2=CH2 fi Cl2 CH3CH2Cl fi HCl kennu jedhanii barreessu, hidhaa dachaa banuudhaan HCl illee gad baasu. Atamoota lakkaa'i, dogoggorri sun yeruma sana mul'ata: bitaan C2H4Cl2 qaba, mirgi immoo C2H6Cl2, hayidiroojinii lama bakka hin jirree dhufan. Addition hunda oomisha tokkotti walitti qaba, homaa gad hin baasu; substitution garuu yeroo hunda molakiyuula xiqqaa akka HCl gad baasa. Kanaafuu deebiin alkene CH2ClCH2Cl qofa, deebiin alkane immoo CH3Cl fi HCl dha.

Alkane damee qabu moggaasuuSeeraSansalata guddicha barbaadi · Sansalaticha lakkaa'i · Substituent hundaaf lakkoofsa isaa kenni · +4

Sadarkaa	Waan hojjettu	Fakkeenya
Sansalata guddicha barbaadi	Sansalata atoomii karboonii walitti fufaa dheeraa fudhi; tarree inni itti kaafame qofa hordofuu mannaa golee irra naanna'ii lakkaa'i. Yoo sansalanni lama dheerinaan wal qixa ta'an, kan substituent baay'ee qabu fudhi.	3-ethylhexane
Sansalaticha lakkaa'i	Karboonota fiixee damee dursee bira ga'u irraa jalqabii lakkaa'i, akka substituent jalqabaa lakkoofsa gadi aanaa argatuuf.	2-methylhexane
Substituent hundaaf lakkoofsa isaa kenni	Substituent hunduu lakkoofsa karboonii sansalata guddichaa kan itti hidhame fudhata. Yoo lamaan karboonii tokko irra jiraatan, tokkoon tokkoon isaanii lakkoofsa ofii qabatu, kanaafuu lakkoofsi sun yeroo lama barreeffama.	2,2-dimethylpropane
Substituentota tartiibaan kaa'i	Maqaa sansalata guddichaa dura tartiiba qubeetiin barreessi. Yeroo tartiiba qubee kaa'tu di-, tri- fi tetra- akkasumas moggaasota jal'ataa n-, sec- fi tert- hin lakkaa'in, kanaafuu n-propyl p jalatti galmaa'a. Moggaasonni iso-, neo- fi cyclo- garuu kutaa maqaa waan ta'aniif ni lakkaa'amu.	4-ethyl-2,2-dimethylhexane
Maqaa sana tuqaalessi	Lakkoofsaa fi jecha gidduutti sarara gabaabaa (-), lakkoofsa lamaa gidduutti immoo qoodduu (,) kaa'i; ergasii sansalata guddichaa fi moggaasa boodaa isaatiin xumuri.	2,3-dimethylbutane
Yeroo lakkoofsi wal qixa ta'e adda baasi	Yoo fiixeen lamaanuu lakkoofsa jalqabaa wal fakkaatu kennan, tuuta lakkoofsota guutuu lamaan tokko tokkoon wal bira qabii ilaali; bakka garaagarummaan jalqabaa itti mul'atetti tuuta gadi aanaa fudhi. Yoo tuutonni lamaan guutummaatti wal fakkaatan, lakkoofsi gadi aanaan substituent tartiiba qubeetiin dursu argata.	3-ethyl-4-methylhexane
Substituent damee qabu moggaasi	Akka sansalata mataa isaatti ilaali; atoomii sansalata guddichaatti hidhame irratti karboonii 1 jalqabi; maqaa isaa guutuu cufaa keessa galchi.	4-(1-methylethyl)heptane

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo alkane damee qabu kaafame gara maqaa IUPAC isaatti jijjiirtu, yookaan maqaa dubbiftee caasaa isaa kaastu fayyadami. Maqaan hundinuu tartiiba tokko qabatee ijaarama: lakkoofsa bakka substituent jiru agarsiisu, moggaasa duraa substituent moggaasu, sansalata guddicha, achumaan moggaasa boodaa maatii agarsiisu; alkane keessatti yeroo hunda -ane dha.

Of eeggadhu

Dogoggorri lama qabxii baay'ee balleessa. Inni jalqabaa sansalata waraqaa irratti qajeelaatti kaafame akka sansalata guddichaatti fudhachuu dha. Tarreen karboonii shanii kan damee propyl karboonii 3 irraa qabu 3-propylpentane miti; sansalanni gara damee sanaatti gore karboonii ja'a waan qabuuf maqaan isaa 3-ethylhexane dha. Inni lammaffaan lakkoofsota di-, tri- fudhachuudhaan tartiiba qubee kaa'uu dha. Dimethyl m jalatti galmaa'a, kanaafuu maqaan sirriin 4-ethyl-2,2-dimethylhexane yoo ta'u 2,2-dimethyl-4-ethylhexane dogoggora.

Karboonii primary, secondary, tertiary fi quaternarySeeraNone · Primary · Secondary · +2

Sadarkaa	Karboonota biraa itti hidhaman	Iddoo itti argitu
None	0	karboonii methane, CH4, keessa jiru; karboonii biraa kamiyyuu waliin hin hidhamne
Primary	1	karboonota fiixee lamaan butane, CH3-CH2-CH2-CH3, akkasumas karboonota lamaan ethane keessaa
Secondary	2	karboonota gidduu lamaan butane
Tertiary	3	karboonii gidduu 2-methylpropane, (CH3)3CH; garee methyl sadii fi hydrogen tokko qaba
Quaternary	4	karboonii gidduu neopentane, C(CH3)4; hydrogen tokko illee hin qabu

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin atoomii karboonii tokko akka ramaddu si gaafatu, yookaan yeroo ri'aakshiniin karboonii sun hammam substituted ta'uu irratti hundaa'u fayyadami. Karboonota biraa kallattiidhaan itti hidhaman qofa lakkaa'i: tokko yoo ta'e primary, lama yoo ta'e secondary, sadii yoo ta'e tertiary, afur yoo ta'e quaternary; hydrogen illee sadarkaa karboonii irra taa'ee fudhata.

Of eeggadhu

Barattoonni karboonii osoo hin taane hydrogen lakkaa'u. Karboonii CH3 hydrogen sadii waan qabuuf tertiary jedhanii waamu; garuu karboonii biraa tokko qofa waan tuquuf primary dha. Hydrogen osoo hin taane olloota isaa dubbisi, sababiin isaas karboonii hydrogen baay'ee qabu isa xiqqoo substituted ta'edha, kan hydrogen hin qabne immoo quaternary dha. Kana booda kiyyoowwan lama itti aanu. Oxygen, nitrogen yookaan halogen karboonii irra jiru gonkumaa hin lakkaa'amu, kanaafuu karboonii (CH3)3C-OH keessa jiru karboonii sadii waan qabuuf tertiary dha. Amine immoo seericha guutummaatti cabsa, sababiin isaas achitti sadarkaan kan lakkaa'amu nitrogen irratti waan ta'eef, primary amine RNH2 karboonii primary waliin walitti dhufeenya homaa hin qabu.

Halogenation free-radical alkaneMalaChain initiation · Chain propagation, step 1 · Chain propagation, step 2 · +1

Sadarkaa	Wanti ta'u	Methane fi chlorine waliin
Chain initiation	Ifni ultraviolet yookaan ho'i cimaan molekiyuulii halogen wal qixxeessee kuta; elektiroonii walitti hidhaa keessaa tokko tokkoon tokkoon atoomiitti dhaqa. Wanti cabu hidhaa halogen, sababiin isaas hidhaa hunda caalaa dadhabaa waan ta'eef; free radical hafe immoo walakkaa ta'ee elektiroonii tokko kan hin wal simatin qaba, kunis akka malee sochaa'aa isa taasisa.	Cl2 Cl radical lama kenna
Chain propagation, step 1	Chlorine radical alkane irraa atoomii hydrogen tokko harkisee alkyl radical duubatti dhiisa.	CH4 + Cl radical, CH3 radical + HCl kenna
Chain propagation, step 2	Alkyl radical molekiyuulii halogen haaraa irratti bu'ee atoomii tokko fudhata, bakka isaas chlorine radical deebisa. Radical deebi'e kun sababa taateen jalqabaa tokko marsaa dheeraa akka oofu godhuu fi maqaan isaas chain reaction kan ta'eef.	CH3 radical + Cl2, CH3Cl + Cl radical kenna
Chain termination	Radical lama wal argatanii walitti makamu, sansalanni sunis achumatti dhaabata. Bu'aawwan chlorination methane keessaa ethane xiqqoo argachuun akka methyl radical jiraate ragaa dha.	CH3 radical + CH3 radical, ethane jechuunis CH3-CH3 kenna

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin akkaataa alkane chlorine yookaan bromine waliin itti ri'aakteessu si gaafatu, yookaan meekaanizimii sana barreessi jedhu fayyadami. Ri'aakshiniin substitution atoomii yookaan garee molekiyuulii keessa jiru kan biraatiin bakka buusa, alkane immoo kana kan raawwatu yeroo ifni ultraviolet yookaan ho'i cimaan dhiyaatu qofa; tartiiba kanaanis sadarkaa sadii keessa darba: chain initiation, chain propagation, chain termination.

Of eeggadhu

Barattoonni CH4 + Cl2, CH3Cl + HCl kenna jedhanii barreessanii achumatti dhaabu, akka waan bu'aan isaa chloromethane qulqulluu ta'eetti. Chlorine radical akkuma CH4 tuqu CH3Cl illee salphaatti waan tuquuf, bu'aan dhugaa makaa CH3Cl, CH2Cl2, CHCl3 fi CCl4 ti; ethane xiqqoo termination irraa dhufes itti dabalama, makaa sana gara bu'aa yeroo tokko qofa bakka bu'eetti kan dhiibu immoo methane baay'inaan dabalamee dha. Dogoggorri lammaffaan sadarkaa jalqabaa irratti argama. Baay'een isaanii CH4, methyl radical fi hydrogen radical kenna jedhanii barreessu; garuu hidhaan cabu Cl-Cl, isa makaa sana keessaa hunda caalaa dadhabaa dha, radicalonnis tuqaa tokkoon walakkaa ta'anii kaafamuu qabu malee akka Cl+ fi Cl- barreeffamuu hin qaban.

Amaloota qaamaa alkanewwaniiGabatee wabiiState at 25 degrees C · Polarity · Solubility · +4

Amala	Wanti ta'u	Sababa isaa
State at 25 degrees C	Methane irraa hanga butane (C1 hanga C4) gaasota, pentane irraa hanga heptadecane (C5 hanga C17) dhangala'aa, octadecane (C18) fi kan isaa dheeratan immoo jajjaboo akka gagaa ti.	Sararri dhangala'aa fi jajjaboo gidduu jiru qabxii baqinaatiin murtaa'a: heptadecane gara digrii selshiyeesii 22 tti, octadecane immoo gara 28 tti baqa.
Polarity	Alkanewwan nonpolar dha; dipole caqasamu hin qaban.	Karboonii fi hydrogen safartuu Pauling irratti walitti dhiyaatanii argamu: gabatee ammaa keessatti 2.55 fi 2.20, kan duraanii keessatti immoo 2.5 fi 2.1. Kanaafuu hidhaan C-H adda ba'iinsa ba'aa kan caqasamu hin qabu.
Solubility	Bishaan keessatti hin bulbulamu; furtuuwwan nonpolar akka diethyl ether, benzene yookaan carbon tetrachloride keessatti garuu salphaatti bulbulama.	Wal fakkaataan wal fakkaataa bulbula.
Density	Alkanewwan dhangala'aan gara 0.62 hanga 0.79 g/mL, gagaan paraffin jajjaboon immoo gara 0.9 g/mL ta'u; hunduu 1.00 g/mL bishaanii gadi waan ta'aniif boba'aan, kirosiiniin fi zayitiin paraffin bishaan irratti akka haguuggiitti diriiru.	Densitiin dheerina sansalataa waliin ol ba'ee dhangala'oota keessatti naannoo 0.8 g/mL irratti wal qixxaata, kanaafuu gonkumaa densitii bishaanii hin geessu.
Boiling point	Akkuma sansalanni dheeratuun suutuma ol ba'a: fiixee gabaabaa irratti CH2 tokko dabalameef gara digrii selshiyeesii 20 hanga 30, akkuma sansalanni guddachaa deemuun immoo isaa gadi.	Molekiyuuliin guddaan duumessa elektiroonii bal'aa fi salphaatti micciiramu waan qabuuf, humni London dispersion molekiyuulota ollaa gidduu jiru ni cima, adda baasuufis ho'a caalu barbaachisa.
Melting point	Waliigalatti dheerina sansalataa waliin ol ba'a, garuu sarara qajeelaan ol ba'uu mannaa asii fi achi utaalaa ol ba'a.	Sansalanni lakkoofsa guutuu qabu kiristaalii keessatti kan lakkoofsa hin guunne caalaa sirriitti walitti maxxana.
Branching	Qabxii danfinaa gadi buusa. Pentane digrii selshiyeesii 36 tti, 2-methylbutane 28 tti, 2,2-dimethylpropane immoo 9.5 tti danfa; sadanuu C5H12 dha.	Isomeerri damee qabu caalaatti walitti qabamaa fi geengoodhaan kan dhiyaate waan ta'eef molekiyuulonni ollaa fuula xiqqoo irratti wal tuqu, humni dispersion gidduu isaanii jirus ni laafa.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin alkane lama akka wal bira qabdu si gaafatu, yookaan maaliif inni tokko caalaatti ol danfa, bishaan irra taa'a, bishaan keessattis hin bulbulamu jedhee si gaafatu fayyadami. Alkanewwan molekiyuulota nonpolar yoo ta'an, wanti walitti isaan qabu humna London dispersion qofa; amalli gabatee kana keessa jiru hundinuu achi irraa madda.

Of eeggadhu

Barattoonni damee qabaachuun qabxii danfinaa gadi buusa jedhanii baratanii, qabxii baqinaa irrattis fayyadamu. Baquun kan murtaa'u akkaataa molekiyuulonni kiristaalii keessatti sirriitti itti walitti maxxananiin; molekiyuuliin damee qabu kan walitti qabamaa fi wal madaalaa ta'e immoo sansalata dheeraa fi laafaa caalaa sirriitti walitti maxxana: 2,2-dimethylpropane gara digrii selshiyeesii -17 tti yoo baqu, pentane sarara qajeelaa qabu immoo gara -130 tti baqa, haa ta'u malee inni damee qabu digrii selshiyeesii 27 gadi bu'ee danfa. Damee qabaachuun qabxii danfinaa gadi buusa, qabxii baqinaa garuu yeroo baay'ee ol kaasa, kanaafuu seericha fayyadamuu kee dura gaaffiin amala kam akka gaafatu mirkaneeffadhu.

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 10 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Keemistirii kutaa 10 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 36: Jijjiirama Inarjiifi Elektirookeemistirii, Soluushinoota, Kompaawundoota Inoorgaanikii Barbaachisoo, Meetaalotaafi Noonmeetaalota, Haayidirookaarbonootaafi Maddoota Uumamaasaanii fi kan biroo 1. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 10 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 10 Chemistry irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi