Kaardiiwwan Baayoloojii kutaa 9 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 26: Seensa Baayoloojii, Amaloota fi Ramaddii Lubbu-qabeeyyii, Seelota, Walhormaata, Fayyaa Namaa, Soorata fi Dhibeewwan fi Ikoolojii. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 Biology irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Baayoloojii kutaa 9

Baayoloojii kutaa 9 Temari irratti kaardii qayyabannaa 26 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

26
Kaardii: 6
Boqonnaawwan: 2
Foormulaa: 17
Gabatee wabii: Grade 9 Biology
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 6 Fulbaana 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda26Gabatee wabii17Dogoggora baratame4Foormulaa2Seera2Mala1

Seensa Baayoloojii

Meeshaalee Laabiraatoorii BaayoloojiiGabatee wabiiAutoclave · Incubator · Petri dish · +3

Meeshaa	Hojii Ijoo
Autoclave	Steam fayyadamuun meeshaalee sterilize godha akkasumas bacterial spores ajjeesa
Incubator	Microbial growth tiif optimal temperature eega
Petri dish	Solid culture media kan akka agar qabata
Slide and cover slip	Specimen deeggara akkasumas yeroo ilaalamu akka hin gogne ittisa
Dissecting kit	Meeshaalee internal organs kutuufi qorachuuf barbaachisan qabata
Tongs	Crucibles, beakers fi glassware ho'an ol kaasa

Yoom akka itti fayyadamtu

Meeshaalee laabiraatoorii baayoloojii fi hojii isaanii walitti firoomsuuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Autoclave kan baakteeriyaa ajjeesuuf gargaaru fi incubator kan hoaa guddinaaf kennu walitti hin makiin.

Grade 9 Biology, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkaalee Tooftaa SaayinsiiMala

Yoom akka itti fayyadamtu

Tartiiba qorannoo saayinsii qindeessuuf kana fayyadami: Hubannoo, Gaaffii, Yaada dhimmaa (hypothesis), Yaalii, Murtoo, fi Bu'aa beeksisuu.

Of eeggadhu

Yaanni dhimmaa (hypothesis) yaalii dura dhiyaachuu qaba, akkasumas yaaliin qoratamuu kan danda'u ta'uu qaba.

Grade 9 Biology, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Guddisa Waliigalaa Maayikrooskoopii IfaaFoormulaa

M_{\text{total}} = M_{\text{eyepiece}} \times M_{\text{objective}}

M_{\text{total}} = M_{\text{eyepiece}} \times M_{\text{objective}}

$M_{\text{total}}$: Guddisa waliigalaa $1$
$M_{\text{eyepiece}}$: Guddisa lakkisa ijaa $1$
$M_{\text{objective}}$: Guddisa lakkisa wantaa $1$

Yoom akka itti fayyadamtu

Humna lakkisa ijaa fi lakkisa wantaa fayyadamuun guddisa waliigalaa shallaguuf foormulaa kana fayyadami.

Of eeggadhu

Guddisni waliigalaa baayata humna lakkisoota lamaaniiti malee idaama miti.

Grade 9 Biology, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Lakkisa Humna Guddaa Irratti Coarse Adjustment FayyadamuuDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Qajeelfama maayikrooskooppiin fakkii itti qulqulleessan ibsuuf seera kana fayyadami.

Of eeggadhu

Lakkisa humna guddaa qabu jalatti coarse adjustment gonkumaa hin fayyadamin. Inni fuullee fi lakkisicha cabsuu danda'a.

Grade 9 Biology, fuula 1-18 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Amaloota fi Ramaddii Lubbu-qabeeyyii

Seerota Moggaasa LameeSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Maqaa saayinsawaa lubbu-qabeeyyii sirna Liiniyeesiin kennaman yeroo barreessitan yookiin qortan itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Maqaan sanyii (genus) qubee guddaadhaan, maqaan gosaa (specific epithet) immoo qubee xiqqaadhaan eegala. Yeroo harkaan barreeffamu jala sararamuu, yeroo maxxanfamu immoo ciqisaa (italics) ta'uu qaba.

Grade 9 Biology, fuula 19-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ramaddii Mootummoota ShananGabatee wabiiMonera · Protista · Fungi · +2

Mootummaa	Gosa Seelii	Ijaarsa Qaamaa	Soorata	Dallaa Seelii
Monera	Prokaryotic	Seel-tokkee (Unicellular)	Autotrophic yookiin Heterotrophic	Ni jira (non-cellulose)
Protista	Eukaryotic	Seel-tokkee yookiin Seel-hedduu (Unicellular yookiin Multicellular)	Autotrophic yookiin Heterotrophic	Garii keessatti ni jira, kaan keessatti hin jiru
Fungi	Eukaryotic	Irra caalaan seel-hedduu (multicellular)	Heterotrophic (absorptive)	Ni jira (chitin)
Plantae	Eukaryotic	Seel-hedduu (Multicellular)	Autotrophic (photosynthetic)	Ni jira (cellulose)
Animalia	Eukaryotic	Seel-hedduu (Multicellular)	Heterotrophic (ingestive)	Hin jiru

Yoom akka itti fayyadamtu

Mootummoota lubbu-qabeeyyii shanan caasaa seelii, ijaarsa qaamaa, soorata fi dallaa seelii irratti hundaa'uun walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Fangasootni akka bineensotaatti soorata hin liqimsan. Inzaayimoota gadi lakkisuun alatti erga bulleessanii booda xuuxu, dallaan seelii isaaniis kaayitinii irraa tolfame malee seeluloosii miti.

Grade 9 Biology, fuula 19-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gareewwan Gurguddoo BiqiltootaaGabatee wabiiBryophytes · Gymnosperms · Angiosperms

Garee	Tishuu Dhangala'aa	Sanyii	Daraaraa fi Firii
Bryophytes	Hin jiru	Hin jiru	Hin jiru
Gymnosperms	Jira	Jira (naked seeds)	Hin jiru
Angiosperms	Jira	Jira (fuduraa keessatti kan marfame)	Jira

Yoom akka itti fayyadamtu

Gareewwan mootummaa biqiltootaa tishuu dhangala'aa, uumama sanyii fi daraaraa irratti hundaa'uun gargar baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Jiimnoosparmoonni sanyii qabu garuu daraaraa yookiin firii hin uuman. Anjiyoosparmoota qofatu daraaraa fi firii uuma.

Grade 9 Biology, fuula 19-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkaa Tarreeffama TaksanoomiiGabatee wabiiDomain · Kingdom · Phylum / Division · +5

Sadarkaa	Hiika	Fakkeenya Qamalee
Domain	Ramaddii bal'aa kingdom olitti argamu	Eukarya
Kingdom	Taxon phyla walfakkaatan of keessaa qabu	Animalia
Phylum / Division	Taxon classes walfakkaatan of keessaa qabu	Chordata
Class	Taxon orders walfakkaatan of keessaa qabu	Mammalia
Order	Taxon families walfakkaatan of keessaa qabu	Primate
Family	Taxon genera walfakkaatan of keessaa qabu	Cercopithecidae
Genus	Taxon species walfakkaatan of keessaa qabu	Theropithecus
Species	Lubbu-qabeeyyii dhaloota wal-horuu danda'an horuuf walitti wal-horan	Theropithecus gelada

Yoom akka itti fayyadamtu

Sadarkaalee taksanoomii domain irraa gara species tti tartiibaan qindeessuuf yookiin lubbu-qabeeyyii Itoophiyaa ramaduuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hayyoonni biqiltootaa Phylum bakka Division jedhu fayyadamu. Miseenxi sanyii tokkoo wal-horanii dhala dhaluu danda'u dhaluu qabu.

Grade 9 Biology, fuula 19-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dogoggora Ramaddii VaayirasiiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Sababa vaayirasootni sirna ramaddii mootummoota shanan keessatti hin hammatamneef ibsuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Vaayirasoota mootummoota shanan keessaa tokko keessattiyyuu hin ramadinaa. Vaayirasootni caasaa seelii hin qaban, hin guddatan, qilleensa hin fudhatan, seelii keessummeessaa malees of baay'isuu hin danda'an.

Grade 9 Biology, fuula 19-43 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seelota

Maloota Geejjiba SeeliiGabatee wabiiDiffusion · Osmosis · Active transport

Gosa Geejjibaa	Kallattii Concentration	Barbaachisummaa Energy (ATP)	Fakkeenya
Diffusion	Concentration ol'aanaa irraa gara gadi-aanaatti	Hin barbaachisu	Oxygen gara cells seenuu
Osmosis	Water concentration ol'aanaa irraa gara water concentration gadi-aanaatti	Hin barbaachisu	Bishaan gara plant roots seenuu
Active transport	Concentration gadi-aanaa irraa gara ol'aanaatti	Ni barbaachisa	Sodium-potassium pump

Yoom akka itti fayyadamtu

Wantoonni membrane seelii akkamitti akka qaxxaamuran kallattiifi humna irratti hundaa'uun adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Active transport wantoota concentration gadi aanaa irraa gara olaanaatti sochoosa, yeroo hunda energy barbaada.

Grade 9 Biology, fuula 44-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Dogoggora Deebii Seelotaa Dhangalaoo Osmosis KeessattiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo seelonni dhangalaoo hypotonic ykn hypertonic keessa kaaaman jijjiirama ta'u tilmaamuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Seelonni biqiltootaa furmaata hypotonic keessatti hin dhoohan, sababni isaas Cell wall cimaan dhiibbaa uumamu ittisee turgid taasisa. Seelonni bineensotaa Cell wall waan hin qabneef ni dhoohu.

Grade 9 Biology, fuula 44-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Garaagarummaa Seelii Biqiltootaafi BineensotaaGabatee wabiiCell wall · Chloroplast · Vacuole · +1

Organelle ykn Caasaa	Plant Cell	Animal Cell
Cell wall	Jira (Cellulose)	Hin jiru
Chloroplast	Jira	Hin jiru
Vacuole	Guddaa fi dhaabbataa	Xiqqaa fi yeroof kan turu
Centrioles	Hin jiru	Jira

Yoom akka itti fayyadamtu

Maayikirooskoopii jalatti seelii biqiltootaafi bineensotaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Mitochondria fi Cell membrane seelota biqiltootaafi bineensotaa lamaan keessattuu ni jiru malee seelii bineensotaa qofa keessatti miti.

Grade 9 Biology, fuula 44-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qajeeltoo Cell Theory fi Saayintistoota IjooSeera

Yoom akka itti fayyadamtu

Qajeeltoowwan buuuraa cell theory ykn gumaacha saayintistootaa ibsuuf yeroo barbaaddan itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Robert Hooke bara 1665tti seelii moggaase malee, Cell theory kan qopheessan Schleiden (biqiltoota, 1838), Schwann (bineensota, 1839) fi Virchow (seelonni kanaan dura turan irraa uumamu, 1856) dha.

Grade 9 Biology, fuula 44-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Seelota Prokaryotic fi EukaryoticGabatee wabiiNucleus · Membrane-bound organelles · Ribosomes · +2

Amala	Prokaryotic Cell	Eukaryotic Cell
Nucleus	Hin jiru	Ni jira
Membrane-bound organelles	Hin jiru	Ni jira
Ribosomes	Wal bira qabamee xiqqaa	Wal bira qabamee guddaa
DNA organization	Circular plasmids, proteins kan hin qabne	Linear strands proteins waliin
Cell wall	Peptidoglycan	Plants keessatti Cellulose, animals keessatti hin jiru

Yoom akka itti fayyadamtu

Walxaxxummaa caasaa walbira qabuufi baakteeriyaa seelota biqiltootaafi bineensotaa irraa gargar baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Ribosomes seelota lamaan keessattuu ni jiru. Ribosomes akka organelle membrane qabuutti hin lakkaaaminaa.

Grade 9 Biology, fuula 44-73 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Organelles seelii fi hojii tokkoon tokkoon isaaniiGabatee wabiiNucleus · Mitochondrion · Ribosome · +5

Organelle	Hojii inni hojjetu
Nucleus	Chromosomes (DNA) seelichaa qabata; sochii seelichaa to'ata; proteins kamtu akka hojjetamu qajeelcha.
Mitochondrion	Bakka aerobic respiration ti, ATP seelichaa keessaa hedduun asitti gadi dhiifama. Seelli biqiltuus akkuma seelii bineeldotaa mitochondria qaba.
Ribosome	Bakka protein synthesis ti. Cytoplasm keessatti bilisaan yookaan rough endoplasmic reticulum irratti maxxanee argama.
Endoplasmic reticulum (ER)	Marsaa karaa membrane kan meeshaalee seelicha keessa geejjibudha. Rough ER ribosomes baatee proteins qopheessa; smooth ER ribosomes hin qabu, lipids hojjeta.
Golgi apparatus	Proteins ER irraa dhufan sirreessa, adda baasa, vesicles keessattis maratee qopheessa; kunis hojii seelicha keessaatiif yookaan alatti erguufi.
Lysosome	Korojoo enzymes nyaata bulleessan qabuudha. Kutaalee seelii dulloomanii, cicciroo nyaataa fi bacteria weeraran caccabsa.
Chloroplast	Chlorophyll qabata; bakka photosynthesis ti. Seelli biqiltuu fi algae ni qabu, seelli bineeldotaa gonkumaa hin qabu, biqiltuu keessattis seelonni ifa hin arganne akka seelii hiddaa homaa hin qaban.
Vacuole	Seelii biqiltuu keessatti vacuole guddaan dhaabbataan tokko cell sap kuusa, dhiibbaan bishaanii isaas seelicha turgid taasisa. Seelonni bineeldotaa vacuoles xixiqqaa fi yeroof turan qabu.

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo gaaffiin organelle maqaa dhahee hojii isaa gaafatu, yookaan hojii ibsee organelle kam akka hojjetu gaafatu itti fayyadami. Kutaalee seelli biqiltuu fi seelli bineeldotaa waliin qaban wal bira qabuufis ni gargaara.

Of eeggadhu

Barattoonni seelli biqiltuu mitochondria osoo hin taane chloroplasts qaba jedhanii barreessu, sana booda immoo biqiltuun chloroplast keessatti afuura baafata jedhanii deebisu. Seelli biqiltuu lamaanuu qaba. Akkuma seelii bineeldotaa guyyaa fi halkan respiration kan raawwatu mitochondria isaa keessatti. Chloroplast garuu ifa keessatti qofa hojjeta, kan isa qabus seelota magariisa ifa argatan qofa. Gaaffiin organelle kam seelli biqiltuu fi seelli bineeldotaa waliin qabu jedhu yoo dhufe, mitochondrion, nucleus, ribosome fi cell membrane hundi sirriidha; chloroplast, cell wall fi vacuole guddaan garuu sirrii miti.

Walhormaata

Dhukkuboota Dhabbiin DaddarbanGabatee wabiiTrichomoniasis · Chlamydia · Gonorrhea · +2

Dhukkuba	Madda Dhukkubichaa	Gosa Maddaa	Dawaa Farra-baakteeriyaan Fayya
Trichomoniasis	Trichomonas vaginalis	Protozoan	Lakki (antiprotozoal drugs fayyadama)
Chlamydia	Chlamydia trachomatis	Bacterium	Eeyyee
Gonorrhea	Neisseria gonorrhoeae	Bacterium	Eeyyee
Syphilis	Treponema pallidum	Bacterium	Eeyyee
HIV/AIDS	Human Immunodeficiency Virus	Virus	Lakki (antiretroviral drugs tiin to'atama)

Yoom akka itti fayyadamtu

Maddoota dhukkuboota saalqunnamtii fi yaala isaanii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Farra-baakteeriyaan dhukkuboota baakteeriyaa kan akka gonoriyyaa yaala malee HIV hin fayyisu.

Grade 9 Biology, fuula 74-102 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Garaagarummaa Ittisa Ulfaa fi Ittisa DhukkubootaaDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Faayidaa fi daangaa mala ittisa ulfaa adda addaa gamaaggamuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Kiniiniin, lilmoon, IUD fi baqaqsanii hodhuun ulfa qofa ittisu malee STIs hin ittisan. Kondoomii fi of-dhorguun qofti lamaanuu ittisu.

Grade 9 Biology, fuula 74-102 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

To'annoo Hoormoonii Marsaa LaguuGabatee wabiiFSH · Estrogen · LH · +1

Hoormooni	Madda	Hojii Ijoo Marsaa Laguu Keessatti
FSH	Pituitary gland	Guddina follicle fi secretion estrogen kakaasa
Estrogen	Ovarian follicle	Uterine endometrium yabessa akkasumas LH surge kakaasa
LH	Pituitary gland	Ovulation kakaasa akkasumas follicle dhohe gara corpus luteumtti jijjiira
Progesterone	Corpus luteum	Embryo implantationtiif jedhee uterine lining yabdate eega

Yoom akka itti fayyadamtu

Gahee fi hojii hoormoonota marsaa laguu keessatti qaban beekuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hanqaaxina gad-lakkisiisuu (ovulation) kan deemsisu dambalii LH qofa, FSH ykn progesterone miti.

Grade 9 Biology, fuula 74-102 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosoota Wal-hormaata Saala-maleeGabatee wabiiBinary/Multiple Fission · Fragmentation · Budding · +2

Gosa	Adeemsa Ijoo	Fakkeenya Lubbu-qabeeyyii
Binary/Multiple Fission	Qaamni warraa gara daughter cells walqixa ta'an lama ykn isaa olitti qoodama	Bacteria, Malarial parasites
Fragmentation	Qaamni warraa gara ciccitaa gara qaama guutuutti deebi'anii guddataniitti caccaba	Spirogyra, Worms
Budding	Qaamni warraa outgrowth ykn bud uumuudhaan bifa walqixa hin taaneen qoodama	Yeast, Hydra
Vegetative Propagation	Biqiltuun haaraan kutaalee vegetative kanneen akka runners, rhizomes, tubers irraa biqila	Strawberry, Couch grass, Potato
Parthenogenesis	Unfertilized egg kallattiin gara orgaanizimii ga'eessaatti guddata	Honeybee drones, Whiptail lizard

Yoom akka itti fayyadamtu

Adeemsawwan wal-hormaata saala-malee adda baasuuf yeroo barbaaddan kanatti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Biqilchuun (budding) seelota wal-qixxee hin taane uuma, kirmammuun (fission) garuu wal-qixa qooda.

Grade 9 Biology, fuula 74-102 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Fayyaa Namaa, Soorata fi Dhibeewwan

Body Mass IndexFoormulaa

\text{BMI} = \frac{m}{h^2}

\text{BMI} = \frac{m}{h^2}

$m$: Hanga qaamaa $kg$
$h$: Dheerina $m$

Yoom akka itti fayyadamtu

Body mass fi Height nama tokkoo fayyadamuun safartuu BMI herreguuf fi sadarkaa ulfaatina qaamaa murteessuuf kana fayyadami.

Of eeggadhu

Dheerinni iskuweerii ta'uun dura gara meetiraatti jijjiiramuu qaba. Atileetonni maashaa guddaa qaban cooma dabalataa malee BMI olka'aa galmeessuu danda'u.

Grade 9 Biology, fuula 103-136 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Gosa Hanqina SoorataaGabatee wabiiWasting · Stunting · Underweight

Haala	Hiika Sakatta'iinsaa	Madda Sababaa
Wasting	weight-for-height gadi aanaa	Hanqina nyaataa dhihoo fi cimaa ta'e yookiin dhukkuba
Stunting	height-for-age gadi aanaa	undernutrition chronic yookiin deddeebi'aa ta'e
Underweight	weight-for-age gadi aanaa	Hanqina nyaataa acute fi chronic walitti makame

Yoom akka itti fayyadamtu

Ulaagaalee safartuu hanqina soorata daa'immanii addaan baasuuf kana fayyadami.

Of eeggadhu

Wasting ulfaatina fi dheerina walbira qaba (ariifachiisaa), Stunting immoo dheerina fi umrii walbira qaba (turtii dheeraa).

Grade 9 Biology, fuula 103-136 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Nutrients fi Dhukkuboota HanqinaaGabatee wabiiProtein · Carbohydrate · Vitamin C · +3

Nutrient	Madda Nyaataa	Gahee Ijoo	Dhukkuba Hanqinaa
Protein	Foon, qurxummii, buuphaa, soya, aannan	Guddinaaf fi tissue suphuuf	Kwashiorkor
Carbohydrate	Dinnicha, qamadii, boqqoolloo, ruuza, daabboo	Madda anniisaa isa ijoo	Marasmus
Vitamin C	Burtukaana, lomiidhaa, fudhaalee citrus	Tissue suphuu fi madaa fayyisuu	Scurvy
Vitamin D	Zayita qurxummii, aannan, dadhaa, ifa aduu	Calcium xuuxuu fi lafee ijaaruu	Rickets
Iron	Tiruu, foon diimaa, buuphaa, Tikur teff	Seelota dhiiga diimaa keessatti hemoglobin qopheessuu (synthesis)	Anemia
Calcium	Aannan, chiizii, kuduraalee magariisa	Caasaa lafee, ilkaanii fi kottoo maashaa (muscle contraction)	Rickets fi lafee laafaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Faayidaa soorata adda addaa fi dhukkuboota hanqina isaaniitiin dhufan walbira qabuuf gabatee kana fayyadami.

Of eeggadhu

Kwashiorkor isa hanqina pirootiniitiin dhufu fi dhiita'uu fidu Marasmus isa hanqina anniisaa fi kaarboohayidireetiitiin dhufu wajjin wal hin makiinaa.

Grade 9 Biology, fuula 103-136 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Ikoolojii

Walitti-dhufeenya Xiin-hawaasaaGabatee wabiiCompetition · Predation · Herbivory · +3

Walitti-dhufeenya	Sanyiin 1	Sanyiin 2	Fakkeenya
Competition	$-$	$-$	Aramaa fi biqiltoota iddoo dhaabaa
Predation	$+$	$-$	Risaa hantuuta nyaatu
Herbivory	$+$	$-$	Raammoo baala nyaatu
Parasitism	$+$	$-$	Silmii host irraa sooratu
Mutualism	$+$	$+$	Goondaa acacia fi muka acacia
Commensalism	$+$	$0$	Cattle egrets fi loon dheedaa jiran

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo walitti-dhufeenya lubbu-qabeeyyii lamaan gidduu jiru faayidaa fi miidhaan adda baastan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dorgommii (Competition) keessatti sanyiileen lachuu qabeenya muraasa waan waldorgomaniif miidhaan irra ga'a.

Grade 9 Biology, fuula 137 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkolii Qindoomina Xiin-hawaasaaGabatee wabiiOrganism · Population · Community · +2

Sadarkaa	Hiika	Fakkeenya
Organism	Uumama lubbu-qabeessa dhuunfaa	Carp tokkicha
Population	Species walfakkaatan kanneen naannoo tokko keessa jiraatan	Carp hunda kanneen haroo tokko keessa jiran
Community	Populations naannoo tokko keessatti wal-nyaatan hunda	Fish, algae, fi biqiltoota haroo keessa jiran
Ecosystem	Community fi abiotic factors hunda	Community lubbuu qaban, bishaan, fi ifa aduu haroo keessa jiran
Biosphere	Ida'ama waliigalaa ecosystems hunda	Zoonota lafaa lubbuu deeggaran hunda

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo sadarkaalee xiin-hawaasaa lubbu-qabeeyyii dhuunfaa irraa gara baayiyoosfeeriitti tartiibessitu fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hawaasni (Community) sanyiilee lubbuu qaban qofa kan qabatu yoo ta'u, ekosisteemiin garuu wantoota lubbu-dhabeeyyiis of keessatti qabata.

Grade 9 Biology, fuula 137 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Baayoomota Dachee GurguddooGabatee wabiiTropical Rain Forest · Desert · Savanna · +2

Baayoomii	Rooba Waggaa	Amala Qaamaa	Biqiltoota
Tropical Rain Forest	130 hanga 200 cm	Waggaa guutuu oo'aa, diversity olaanaa	Mukkeen broad-leaf evergreen
Desert	10 cm gadi	Jijjiirama temperature cimaa	Succulents kanneen akka cacti fi euphorbs
Savanna	30 hanga 50 cm	Waqtii gogaa dheeraa, ibidda seasonal	Margoota fi mukkeen fire-adapted faffaca'an
Boreal Forest (Taiga)	40 hanga 100 cm	Ganna qorraa dheeraa, acidic soil	Mukkeen Coniferous kanneen akka pine fi spruce
Tundra	20 hanga 60 cm	Layeerii Permafrost, birraa gabaabaa	Mosses, lichens fi dwarf shrubs

Yoom akka itti fayyadamtu

Baayoomota dachee hanga roobaa, haala qilleensaa fi akaakuu biqiltoota isaaniitiin adda baasuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Tundraan biyyoo permafrost jedhamu kan cabbii qabu waan qabuuf mukeen gurguddoon hidda fagaachuu hin danda'an.

Grade 9 Biology, fuula 137 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Wal-fudhiinsa Xiin-hawaasaa Sadarkaa 1ffaa fi 2ffaaGabatee wabiiSubstrate jalqabaa · Pioneer species · Sababa jalqabaa · +1

Amala	Wal-fudhiinsa Sadarkaa 1ffaa	Wal-fudhiinsa Sadarkaa 2ffaa
Substrate jalqabaa	Dhagaa qullaa ykn lava biyyee hin qabne	Biyyee duraan ture jira
Pioneer species	Lichens fi mosses	Margoota fi herbaceous plants
Sababa jalqabaa	Volcanic island ykn glacial retreat	Lafa qonnaa dhiifame, lolaa, ykn ibidda
Saffisa dandamannaa	Waggoota dhibbaa hanga kumaatamaa	Dandamannaa baay'ee saffisaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo uumama haaraa dachee fi haaromsa hawaasa miidhamee dorgomsiistan fayyadamaa.

Of eeggadhu

Wal-fudhiinsi sadarkaa lammaffaa biyyoo qophaa'aa waan qabuuf akka isa duraatti dhagaa caccabsuuf laayikeniin hin barbaachisu.

Grade 9 Biology, fuula 137 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 9 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Baayoloojii kutaa 9 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 6 irraa kaardii 26: Seensa Baayoloojii, Amaloota fi Ramaddii Lubbu-qabeeyyii, Seelota, Walhormaata, Fayyaa Namaa, Soorata fi Dhibeewwan fi Ikoolojii. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 Biology irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 6 Fulbaana 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi