Kaardiiwwan Seenaa kutaa 9 maal haguugu?

Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 9 irraa kaardii 24: Barnoota Seenaa fi Jijjiirama Tirannaa Namaa, Qaroommoota Addunyaa Durii Hanga Dh.K.B 500tti, Afrikaa fi Addunyaa Alaa 1500 hanga 1880tti, Mootummoota, Bulchiinsota fi Sochii Ummataa, Adeemsa Siyaasaa, Hawaasummaa fi Dinagdee Itoophiyaa fi kan biroo 4. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.

Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?

Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.

Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?

Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 History irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.

Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.

Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?

30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Yaadannoo gabaabaa fi kaardii qayyabannaa bilisaa

Seenaa kutaa 9

Seenaa kutaa 9 Temari irratti kaardii qayyabannaa 24 qaba; boqonnaawwan sirna barnoota biyyaalessaa Itoophiyaatiin qindaa'an. Kaardiin tokkoon tokkoon yeroo seerichi hojjetu, mallattoon isa keessa jiru maal bakka akka bu'u, akkasumas dogoggora barattoonni caalaatti irratti kufan ni ibsa. Bilisaan dubbifamu; herregas hin gaafatan.

24
Kaardii: 9
Boqonnaawwan: 23
Gabatee wabii: Grade 9 History
Kitaaba: Bilisa
Gatii: 30 Hagayya 2026
Mirkaneeffannaa dhumaa

Hunda24Gabatee wabii23Dogoggora baratame1

Barnoota Seenaa fi Jijjiirama Tirannaa Namaa

Ramaddii Maddoota SeenaaGabatee wabiiMaddoota Duraa (Primary Sources) · Maddoota Lammaffaa (Secondary Sources) · Af-seenaa (Oral Traditions)

Gosa Maddaa	Hiika	Fakkeenya
Maddoota Duraa (Primary Sources)	Meeshaalee jalqabaa yeroo taateewwan qoratamaa jiran sana keessa turan	Siidaawwan, fossils, saantimoota, inscriptions, barreeffamoota harkaa (manuscripts), chronicles, daayariiwwan, galmeewwan mana murtii
Maddoota Lammaffaa (Secondary Sources)	Ibsa ykn ragaalee madda duraa irraa fudhataman	Kitaabota barataa seenaa (History textbooks), kitaabota wabii (reference books), biographies, barruulee (articles), fiilmiiwwan seenaa
Af-seenaa (Oral Traditions)	Seenaawwan dhalootaa dhalootatti afaaniin darbaa dhufan	Oduuwwan afaanii, sheekkoowwan (folk tales), ragaa ijaan arganii (akkuma amala odeeffannoo kennitootaatti kan ramadaman)

Yoom akka itti fayyadamtu

Ragaalee seenaa madaaluuf madda duraa, lammaffaa fi afoolaa addaan baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Afoolli akkaataa ragaa kennichaatiin (qaamaan kan arge yookiin dhalootarraa kan dhaga'e) madda duraa yookiin lammaffaa ta'uu danda'a.

Grade 9 History, fuula 2-22 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tartiiba Jijjiirama Tirannaa Ilma NamaaGabatee wabiiSahelanthropus tchadensis · Ardipithecus ramidus · Australopithecus afarensis · +3

Gosa (Species)	Umrii / Bakka Argannoo	Amaloota Addaa
Sahelanthropus tchadensis	Waggaa miliyoona 7 hanga 6 dura (Chad)	Africa keessatti fossil early hominid isa beekamaa hangafa
Ardipithecus ramidus	Waggaa miliyoona 4.4 dura (Aramis, Afar)	Ethiopia keessatti hominid isa jalqaba argame
Australopithecus afarensis	Waggaa miliyoona 3.18 dura (Hadar, Afar)	Lucy (Dinkinesh), akaakayyuu bipedal ol jedhee deemu
Homo habilis	Species Homo isa hangafa (Omo Valley, Ethiopia)	Handy human, meeshaa jalqaba kan hojjete
Homo erectus	Waggaa miliyoona 2 hanga 1 dura (Omo, Melka Kunture)	Upright human, ibidda kan bare, Africa keessaa bahee kan godaane isa jalqabaa
Homo sapiens sapiens	Naannoo waggaa 40,000 dura	Modern human, sammuu bal'aa, yaada walxaxaa, afaan, fi aadaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Tartiiba tirannaa ilma namaa, bakkeewwan fosiliin itti argame Itoophiyaa keessatti, fi amaloota hominid adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Homo erectus gosa hominid isa jalqabaa ibidda fayyadamee fi Afrikaa keessaa gara Awurooppaa fi Eeshiyaatti baqatedha.

Grade 9 History, fuula 2-22 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkaalee Bara DhagaaGabatee wabiiPaleolithic (Old Stone Age) · Mesolithic (Middle Stone Age) · Neolithic (New Stone Age)

Bara	Daangaa Yeroo	Amaloota Ijoo fi Argannoowwan
Paleolithic (Old Stone Age)	Waggaa 2.6 million hanga 300,000 dura	Meeshaalee dhagaa hin qaramne (hand axes), dawoo holqaa, argannoo abiddaa, jalqabbii afaanii
Mesolithic (Middle Stone Age)	Waggaa 300,000 hanga 45,000 dura	Bara ce'umsaa, meeshaalee dhagaa fooyya'oo fi madaqfamuu danda'an
Neolithic (New Stone Age)	8,000 BC hanga 4,000 BC	Agricultural revolution, biqiltootaa fi beelladoota madaqsuu (domestication), jireenya bakka tokkoo (sedentary life), pottery

Yoom akka itti fayyadamtu

Qooddama yeroo, dheerina waggootaa fi jijjiirama teeknoolojii Bara Dhagaa walbira qabuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Warraaqsi Neeyoolitiik gara oomisha nyaataa fi jireenya qubannatti ce'uu agarsiisa malee meeshaalee qaruu qofa miti.

Grade 9 History, fuula 2-22 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qaroommoota Addunyaa Durii Hanga Dh.K.B 500tti

Sirnoota Barreessaa fi Qaroomman DuriiGabatee wabiiEgypt · Mesopotamia (Sumer) · China · +2

Qaroomma	Naannoo yookiin Laga	Sirna Barreessaa	Gumaacha Ijoo
Egypt	Nile Valley	Hieroglyphics	Papyrus, pyramids, mummification, yaala
Mesopotamia (Sumer)	Tigris and Euphrates	Cuneiform	Ziggurats, gindoo, potter wheel, bronze
China	Hwang Ho (Yellow River)	Logographic	Great Wall, meeshaalee bronze, falaasama
Maya	Central America	glyphs sadarkaa olaanaa	calendar waggaa sirrii ta'e, astronomy, pyramids dhagaa ciree
Aztecs	Valley of Mexico	Pictographic	Tenochtitlan, qonnaa, hojii harkaati

Yoom akka itti fayyadamtu

Qaroomman durii bakka teessuma isaanii, sirna barreessaa fi bu'aawwan teeknoolojii isaanii waliin walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Kuniifoormii (Mezoophotaamiyaa), Hayerogilifiksii (Gibxii) fi Loogogiraafikii (Chaayinaa) wal hin makiin.

Grade 9 History, fuula 23-40 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walgidduudha Rippabiliika Roomaa fi Impaayera RoomaaGabatee wabiiMataa Raawwachiisaa · Qaama Seera Baastuu Guddaa · Amala Bulchiinsaa · +1

Amala	Rippabiliika Roomaa (509 Dh.K.D hanga 27 Dh.K.D)	Impaayera Roomaa (27 Dh.K.D hanga 476 Dh.K.B)
Mataa Raawwachiisaa	Consuls filataman lama kan waggaa 1 tajaajilan	Emperor tokkicha
Qaama Seera Baastuu Guddaa	Senate (Senators umrii guutuu tajaajilan)	Bittaa Autocratic nama tokkoon gaggeeffamu
Amala Bulchiinsaa	Hawaasa Democratic	Autocracy (nama tokko qofaan kan gaggeeffamu)
Waraana fi Nageenya	Haala waraanaa walirraa hin cinne jechuun danda'amu	Waggoonni 200 jalqabaa walbira qabamee yoo ilaalamu naga qabeessa turan

Yoom akka itti fayyadamtu

Garaagarummaa caasaa fi amala bulchiinsa Rippabiliika Roomaa fi Impaayera Roomaa deebisuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Rippabiliika Roomaa keessatti Qoonsiloonni waggaa tokko qofa tajaajilu, Senaateroonni garuu umurii guutuu tajaajilu turan.

Grade 9 History, fuula 23-40 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Tartiiba Seenaa Kirstinnaa fi Qoodama Waldaa KiristaanaaGabatee wabii54 hanga 68 AD · 313 AD · 392 AD · +2

Bara yookiin Yeroo	Taatee Seenaa
54 hanga 68 AD	Bara bulchiinsa Nero: Mootummaan Roman Kiristaanota ari'achuu jalqabe.
313 AD	Emperor Constantine labsii Edict of Milan baase: danda'amummaan amantii kenname.
392 AD	Emperor Theodosius Kiristaanummaa akka amantii mootummaa Rome isa ifaatti fudhate.
1054 AD	Addaan qoodamni guddaan (Great split) uumame: gara Roman Catholic Church fi Greek Orthodox Church tti qoodame.
1517 AD	Sochiin Reformation jalqabe: Kiristaanummaa Lixaa gara Catholic fi Protestant tti qoode.

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee waa'ee seera qabeessa ta'uu Kirstinnaa, amantii mootummaa ta'uu isaa fi qoodamuu waldaa Kiristaanaa yeroo deebistu itti fayyadami.

Of eeggadhu

Labsii Milaan bara 313 Dh.K.B (obsa amantii) fi labsii bara 392 Dh.K.B (amantii mootummaa Roomaa ta'uu) wal hin makiin.

Grade 9 History, fuula 23-40 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Boqonnaa 3

Mootummoota fi Tumsitoota Durii Hanga Dhuma Jaarraa 13ffaaGabatee wabiiPunt · Yeha · Damat · +5

Mootummaa ykn Tumsituu	Bara ykn Waggaa	Wiirtuu ykn Magaalaa Guddoo	Amala Seenaa Ijoo
Punt	3rd millennium BC	Qarqara galaana Red Sea fi Indian Ocean	Warqee, ilka arbaa fi qumbii gara Egypt duriitti ergaa ture
Yeha	c. 1000 BC (zenith 750 hanga 500 BC)	Aksum irraa gara kaaba bahaatti	Wiirtuu pre-Aksumite isa durii, mana qulqullummaa dhagaa barreeffamoota qabu ijaare
Damat	c. 5th century BC	Aksum irraa gara kibbaatti	Bulchitoonni maqaa ulfinaa South Arabian kan ta'e Mukarib fayyadamaa turan, buufata doonii Adulis fayyadaman
Aksumite Kingdom	c. 1st century AD hanga 10th century AD	Aksum	Qarshii maxxanseera, qubee Ge'ez, siidaawwan guguddoo, c. 330 AD amantaa Kiristaanaa fudhate
Sultanate of Shewa	896 AD hanga 1285 AD	Gammoojjii baha Laga Awash River	Sultanate Islaamaa isa jalqabaa, kan Makhzumite dynasty dhaan hundeeffame
Zagwe Dynasty	c. 1150 AD hanga 1270 AD	Adefa (Roha / Lalibela)	Mootii bulchaa Agaw, manneen sagadaa dhagaa monolithic kudha tokko ijaare
Restored Solomonic Dynasty	1270 AD eegalee	Baddaa Amhara / Shewa	Yekuno Amlak Yetbarek mo'ate, hidda dhalootaa Dil Naod irraa qabaachuu ibse
Sultanate of Ifat	1285 AD eegalee	Shewa irraa gara kibbaatti	Umar Walasma dhaan hundeeffame, Shewa dhuunfatee fi daandii daldalaa Zeila to'ate

Yoom akka itti fayyadamtu

Bara, magaalaa guddoo fi raawwii gurguddoo mootummoota Aksum duraa, Aksum, Zaagwee fi sulxaanetoota Islaamaa hordofuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Dhaabbachuun tumsa Zaagwee jijjiirraa aangoo siyaasaa qofa malee hundeeffama mootummaa haaraa akka hin taane hubadhaa.

Grade 9 History, fuula 41-65 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Amantiiwwan Gurguddoo fi Seensa IsaaniiGabatee wabiiAmantiiwwan Dhalootaa (Indigenous Religions) · Judaism · Christianity · +1

Amantii	Bara Seensaa	Nama Ijoo ykn Karaa Seensaa	Haala Seenaa Ijoo
Amantiiwwan Dhalootaa (Indigenous Religions)	Bara durii	Hoggantoota hafuuraa dhalootaa: Qallu fi Qallitti	Waaqa ol aanaa akka Waqa fi ayyaanota akka Ayyana amanuu, syncretism agarsiisa
Judaism	Bara durii	Hawaasa Bete-Israel tiin kan shaakaramu	Kaaba Lake Tana (Dembiya, Semen, Wegera) keessatti kan shaakaramu, Old Testament fi Ge'ez fayyadama
Christianity	c. 330 AD	Frumentius (Abuna Salama) fi King Ezana	Amantii mootummaa Aksum, dhuma jaarraa 5ffaa keessa Nine Saints dhaan kan babal'ate
Islam	615 AD (First Hijra)	King Armah Ella Seham (Al-Nejash)	Kallattiiwwan seensaa: Red Sea, Zeila fi Indian Ocean, karaalee daldalaatiin gara keessatti kan babal'ate

Yoom akka itti fayyadamtu

Bara seensaa, daandiiwwan, namoota beekamoo fi seenaa amantiiwwan aadaa, Yihudaa, Kiristaanaa fi Islaamaa ilaaluuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Islaamummaan gara Itoophiyaa kan seene karaa waraanaatiin osoo hin taane karaa nagaa fi daldalaatiini. Mootichi Armah baqattootaaf bara 615tti koolu-galummaa kennuun isaa gumaacha guddaa qaba.

Grade 9 History, fuula 41-65 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Boqonnaa 4

Taateewwan Ijoo Bara Gidduugaleessaa fi Jalqaba AmmayyaaGabatee wabii622 AD · 1054 AD · 1071 AD · +3

Bara	Taatee	Faayidaa Seenaa
622 AD	Hejira (Mecca irraa gara Medina)	Jalqaba Islamic calendar
1054 AD	Great Schism	Orthodox Church ifatti Roman Catholic Church irraa adda baate
1071 AD	Battle of Manzikert	Byzantine Empire Asia Minor Seljuk Turks tiif dhabde
1453 AD	Fall of Constantinople	Ottomans magaalaa guddoo Byzantine qabatanii gara Istanbul tti jijjiiran
1571 AD	Battle of Lepanto	Humni galaanaa European babal'ina Ottoman Europe keessatti xumuran
1648 AD	Peace of Westphalia	Germany keessatti Thirty Years War xumure

Yoom akka itti fayyadamtu

Gaaffilee qindoomina yeroo fi faayidaa taateewwan Baayzaantiin, Islaamaa, Otomaanii fi Awurooppaa deebisuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Otomaanonni Kaanstaantiinoopil kan qabatan bara 1453 yoo ta'u, waraanni Lepaantoo bara 1571 immoo babal'ina humna galaanaa Otomaanii Awurooppaa keessatti dhaabsise.

Grade 9 History, fuula 66-84 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Imala Galaanaa Ijoo Bara ArgannoowwaniiGabatee wabiiChristopher Columbus · Vasco da Gama · Ferdinand Magellan

Qorataa	Biyya Deeggartu	Bara	Milkaa'ina Guddaa
Christopher Columbus	Spain	1492	America (the New World) ga'e
Vasco da Gama	Portugal	1498	Karaa galaanaa gara India fi Far East argate
Ferdinand Magellan	Spain	1519-1522	Circumnavigation addunyaa isa jalqabaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Yeroo qorattoota galaanaa biyya isaan deeggarte, bara fi argannoowwan lafaa isaanii walsimsiistanitti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Kiristoofar Kolombas lammii Xaaliyaanii ta'us kan imale tajaajila Ispeeniin yoo ta'u, ardii haaraa gahuu isaa osoo hin beekin du'e.

Grade 9 History, fuula 66-84 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Hoggantoota Haaromsaa fi Haaromsa FaallaaGabatee wabiiMartin Luther · Jean Calvin · John Knox · +2

Hoggana	Naannoo	Sochii ykn Waldaa
Martin Luther	Germany	Protestant Reformation eegale (1517)
Jean Calvin	Switzerland fi France	Calvinism (hordoftoonni Faransaay Huguenots jedhamu)
John Knox	Scotland	Presbyterian Church (1560)
King Henry VIII	England	Anglican Church
Ignatius Loyola	Spain	Society of Jesus (Jesuits, Catholic Counter-Reformation)

Yoom akka itti fayyadamtu

Hoggantoota sochii Pirootestaantii, biyyoota isaan dhiibbaa irratti uumanii fi dhaabbilee Haaromsa Faallaa Kaatolikii adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Hordoftoota Kaalviin kan Firaansi (Hiyuuganoonni) hordoftoota Kaalviin kan Iskootlaandi (Pirasbitaariyaanota) waliin hin wal-makiinaa.

Grade 9 History, fuula 66-84 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Boqonnaa 5

Maatiiwwan Afaanii Gurguddoo Afur kanneen AfrikaaGabatee wabiiNiger-Congo (Congo-Kordofanian) · Afro-Asiatic · Nilo-Saharan · +1

Maatii Guddaa Afaanii	Dameewwan Gurguddoo	Naannoo fi Amaloota Ijoo
Niger-Congo (Congo-Kordofanian)	Niger-Congo, Kordofanian (damee Bantu kan akka Kiswahili afaanota 450 ol of keessatti qabata)	Baay'ina dubbattootaan isa guddaa: West Africa fi sub-Saharan Bantu Africa: Kordofanian tulluuwwan Nuba keessatti
Afro-Asiatic	Berber, Chadic, Coptic (Ancient Egyptian), Cushitic, Omotic, Semitic	Isa lammaffaa guddaa: North Africa, Sahara, Horn of Africa, Lake Chad: Omotic kan dubbatamu Ethiopia keessatti qofa
Nilo-Saharan	Chari-Nile, Songhay, Saharan, Meban, Koman, Fur	Baay'ina dubbattootaan isa sadaffaa guddaa: north-central fi eastern Africa keessatti kan faffaca'e
Khoisan	Khoikhoi, San	Sagalee clicking qabaachuun beekama: Kalahari Desert fi naannoo isheetti dubbatama (Botswana, Namibia, South Africa)

Yoom akka itti fayyadamtu

Ramaddii afaanota Afrikaa, dameewwan isaanii fi bakka itti dubbataman adda baasuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Afaan Omootik Itoophiyaa ala hin dubbatamu: Itoophiyaa qofa keessatti dubbatama. Afaan Kiswaahilii damee Baantuu kan Naayijer-Kongootti malee Afroo-Eeshiyaatti hin ramadamu.

Grade 9 History, fuula 85-104 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Mootummoota Afrikaa Dhihaa kanneen Bara GiddugaleessaaGabatee wabiiGhana (jaarraa 4ffaa hanga 1076 AD) · Mali (1235 hanga jaarraa 15ffaa) · Songhai (jaarraa 14ffaa hanga 1591) · +2

Mootummaa	Hundeessitoota / Bulchoota Beekamoo	Magaalaa Guddoo fi Bu'uura Diinagdee	Sababa Kufaatii
Ghana (jaarraa 4ffaa hanga 1076 AD)	Ummata Soninke	Kumbi Saleh: daldala trans-Saharan warqee fi soogiddaa	Bara 1076tti Almoravids tiin weeraramtee qabamte
Mali (1235 hanga jaarraa 15ffaa)	Sundiata Keita, Mansa Musa (bara bulchiinsaa 1312 hanga 1337)	Timbuktu: wiirtuu barnoota Islamic fi daldala trans-Saharan	Hoggana ga'umsa hin qabne fi weerara alaa Tuareg tiin raawwatame
Songhai (jaarraa 14ffaa hanga 1591)	Ummata Songhai (moototni jaarraa 11ffaa keessa Islam fudhatan)	Gao: daldala trans-Saharan fi warqee bosonaa	Weerara Moroccan meeshaa waraanaa fayyadamuun bara 1591tti Battle of Tondibi irratti geggeeffame
Kanem-Bornu	Dynasty mootota Muslimaa	Daandiiwwan daldala lafa citaa: gibira fi eegumsa caravans	Daandiiwwan daldalaa daandii keessoo irraa gara qarqara galaana Atlantic tti jijjiiraman
Hausa States (1000 hanga 1200 AD)	Horsiisota fi qonnaan bultoota (Kano, Katsina, Zazzau)	Kano dallaan marfamte: qonna, hojii harkaa, gogaa, uffata, daldala	Jijjiirama suuta suutaa siyaasaa fi waldhaansoo aangoo naannichaa

Yoom akka itti fayyadamtu

Mootummoota daldalaa Afrikaa Dhihaa, magaalota gurguddoo, bu'uura diinagdee fi sababoota kufaatii isaanii walbira qabuuf itti fayyadami.

Of eeggadhu

Songaay kan kufe waraana Tondiibii irratti bara 1591 humna Morookootiin yoo ta'u, Gaanaan garuu bara 1076 weerara Almoravidootiin kufe.

Grade 9 History, fuula 85-104 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Afrikaa fi Addunyaa Alaa 1500 hanga 1880tti

Sadarkaalee Daldala Garbaa Tiraans-AtilaantiikGabatee wabiiDaldala Garbaa Saamtoota Galaanaa (Piratic Slave Trade) · Daldala Garbaa Moonaapoolistii (Monopolistic Slave Trade) · Daldala Bilisaa (Free Trade)

Sadarkaa	Bara	Amaloota Ijoo
Daldala Garbaa Saamtoota Galaanaa (Piratic Slave Trade)	Jaarraa 15ffaa hanga 1580wwaniitti	Daldaltoota dhuunfaa, abbootii carraa fi saamtoota galaanaa
Daldala Garbaa Moonaapoolistii (Monopolistic Slave Trade)	1580wwan hanga 1690wwaniitti	Kampaaniilee moonaapoolii heeyyama mootummaa qaban, Triangular Trade
Daldala Bilisaa (Free Trade)	1690wwan asitti	Dorgommii cimaa daldaltoota dhuunfaa fi kampaaniilee moonaapoolii gidduu ture

Yoom akka itti fayyadamtu

Gabatee kanatti fayyadamuun sadarkaalee sadan daldala garbaa Atilaantiik, yeroo isaanii fi raawwattoota gurguddoo adda baasi.

Of eeggadhu

Sadarkaa Daldala Bilisaa (Free Trade) daldala seera qabeessa (legitimate commerce) wajjin walitti hin makiinaa. Inni daldaluma garbaati.

Grade 9 History, fuula 105-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Walitti Bu'iinsa Koloneeffattoota Kibba AfrikaaGabatee wabiiWaraana Khoi-Dutch · Waraana Xhosa Frontier · The Great Trek

Taatee	Bara	Sababoota Ijoo fi Bu'aawwan
Waraana Khoi-Dutch	1659 fi 1673 hanga 1677	Babal'ina Dutch lafa dheedichaa Khoisan irratti; bilisummaa Khoisan dhabamuu
Waraana Xhosa Frontier	1779 hanga 1870 moota	Lafa dheedichaa Zuurveld gabbataa irratti waraana frontier sagal gaggeeffaman
The Great Trek	1835 hanga 1840 moota	Bulchiinsa British, dhabamsiisa garbummaa fi seerota qixxummaa jalaa miliquuf godaansa Boer gara kaabaatti

Yoom akka itti fayyadamtu

Babal'ina koloneeffattoota Daachiifi Biriteen akkasumas fincila uummattoota dhalattoota Kibba Afrikaa qayyabachuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Biriteen bara 1795tti Keep kan qabatte Firaansi dursa ittisuuf malee uummata naannichaa gargaaruuf miti.

Grade 9 History, fuula 105-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Daldala Rog-sadeeGabatee wabiiLeg Jalqabaa · Middle Passage · Leg Dhumaa

Marsi	Daandii	Meeshaalee fi Hojjettoota
Leg Jalqabaa	Europe irraa gara Africa	Manufactured goods, meeshaalee waraanaa, alcohol, cotton, meeshaalee sibiilaa
Middle Passage	Africa irraa gara Americas	Hojjetoota African garboota ta'an
Leg Dhumaa	Americas irraa gara Europe	Raw materials, sukkaara, tobacco, coffee, cotton

Yoom akka itti fayyadamtu

Kardii kanatti fayyadamuun kallattii daandii daldala ardilee sadanii fi meeshaalee jijjiiramaa turan adda baasi.

Of eeggadhu

Garboonni kan geejjibaman Afrikaa irraa gara Ameerikaatti malee kallattiin gara Awurooppaatti miti.

Grade 9 History, fuula 105-120 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Mootummoota, Bulchiinsota fi Sochii Ummataa

Waraana Gurguddoo Jaarraa 16ffaa Mootummaa Kiristaanaa fi AdaalGabatee wabii1529 · 1542 · 1543 · +1

Bara	Waraana	Gareewwan Lolani	Bu'aa Seenaa
1529	Shimbra Kure	Imam Ahmad vs. Lebne-Dengel	Adal-iif injifannoo murteessaa ta'e, kutaalee keessoo Christian kingdom bane.
1542	Ofla	Imam Ahmad (gargaarsa Ottoman) vs. humnoota Portuguese fi Christian	Waraanni tumsitoota Christian mo'ame, Christopher da Gama boojiyamee ajjeefame.
1543	Woyna-Dega	Gelawdewos (gargaarsa Portuguese) vs. Imam Ahmad	Imam Ahmad waraana irratti ajjeefame, to'annoo Christian olka'iinsa lafaa irratti deebisee mirkaneesse.
1559	Awash	Emir Nur Mujahid vs. Emperor Gelawdewos	Emir Nur injifate, Emperor Gelawdewos walitti bu'iinsa keessatti ajjeefame.

Yoom akka itti fayyadamtu

Bara 1529 hanga 1559 gidduutti waraana gurguddoo mootummaa Kiristaanaa fi Sulxaanata Adaal gidduutti adeemsifame tartiibaan ibsuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Injifannoo duraa Adaal kan Shimbira Kuree (1529) fi mo'amuu Imaam Ahimad kan Wayna Dagaa (1543) wal hin makiinaa.

Grade 9 History, fuula 121-155 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Qabiyyee Lafa Bara Giddugaleessaa Riistii fi GultiiGabatee wabiiRist · Gult

Gosa Qabiyyee	Bu'uura Seeraa	Dhalootaan Darbuu	Gahee fi Dirqama Guddaa
Rist	Mirga dhalootaa lafaa kan gamtaa	Dhaalaan kan darbu	Qonnaan bultoonni ni qotu akkasumas mootummaaf gibira (gibber) kaffalu.
Gult	Kennaa ulaagaa qabu kan mootummaan aangawootaaf kennu	Dhaalaan kan hin darbine	Mirga gibira sassaabuu fi loltoota qacaruu, bakka bu'aa mindaa ta'ee tajaajila.

Yoom akka itti fayyadamtu

Bara giddugaleessaa mootummaa Kiristaanaa keessatti mirga qotee bulaa fi mirga gibira mootummaa addaan baasuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Gultii abbummaa lafaa wajjin wal hin makiinaa. Gultiin mirga tajaajila mootummaatiif bakka miindaa yeroof kennamu malee lafa dhalootaan darbu miti.

Grade 9 History, fuula 121-155 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sadarkaalee Umrii fi Gahee Hojii Sirna GadaaGabatee wabiiDabale · Game · Folle · +4

Sadarkaa	Umrii (Waggaa)	Gahee Hojii Guddaa
Dabale	0 - 8	Walitti dhufeenya hawaasummaa fi guddisa daa'immanii isa jalqabaa.
Game	9 - 16	Walitti dhufeenya hawaasummaa fi barumsa bu'uuraa.
Folle	17 - 24	Leenjii waraanaa fi dirqamoota qonnaa.
Qondala	25 - 32	Tajaajila waraanaa socho'aa fi ittisa.
Raba-Dori	33 - 40	Qophii fi kaadhimamummaa geggeessummaa siyaasaa.
Gadaa (Luba)	41 - 48	Geggeessummaa socho'aa fi bulchiinsa hawaasaa.
Yuba	49 - 80	Gorsitoota olaanoo, barnoota fi to'annoo sirnootaa.

Yoom akka itti fayyadamtu

Tartiiba sadarkaalee umrii waggaa saddeetii fi hojiiwwan hawaasummaa, waraanaa fi siyaasaa sirna Gadaa keessatti tarreessuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Sadarkaa itti gaafatamummaa siyaasaa (Gadaa/Luuba waggaa 41 hanga 48) sadarkaa qophii (Raabaa-Dori) yookiin sadarkaa waraanaa (Qondaala) wajjin wal hin makiinaa.

Grade 9 History, fuula 121-155 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Adeemsa Siyaasaa, Hawaasummaa fi Dinagdee Itoophiyaa

Tartiiba Seenaa Bara Gonderii fi Bara MasafintiiGabatee wabii1636 · 1632 hanga 1706 · 1769 · +3

Bara ykn Waggaa	Taatee Seenaa	Nama Murteessaa ykn Wiirtuu
1636	Gondar akka magaalaa guddoo dhaabbataatti hundeeffamuu	Emperor Fasiladas
1632 hanga 1706	architecture, daldala fi barumsa Gondar sadarkaa olaanaa irra ga'uu	Fasiladas, Yohannes I, Iyasu I
1769	Ajjeechaa Mootii Iyoas: Jalqaba Zemene Mesafint	Ras Michael Sehul kan Tigray
1786 hanga 1853	Olaantummaa hidda dhaloota Yejju (Warra Sheh)	Ali I hanga Ali II (Giddugala: Debre Tabor)
1831	Waraana May-Aslamay dhiha Tigrai keessatti	Ras Marye fi Dejjazmach Sabagadis ajjeefamuu
1855	Gonfoo Mootummaa Tewodros II: Xumura Zemene Mesafint	Kasa Hailu kan Qwara

Yoom akka itti fayyadamtu

Hundeeffama magaalaa Gondar irraa kaasee hanga xumura bara Masafintiitti taateewwan gurguddoo siyaasaa hordofuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Waraanni Sarba-Kussaa kan gaggeeffame bara 1771 yoo ta'u, mootummaan Yejjuu kan hundeeffame bara 1786tti ture.

Grade 9 History, fuula 156-188 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Aangoo Moototaa Bara MasafintiiDogoggora baratame

Yoom akka itti fayyadamtu

Qoodiinsa aangoo, caasaa siyaasaa fi waraana Bara Masafintii (1769 hanga 1855) xiinxaluuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Mootonni Gondar aangoo qabatamaa qabu turan jettanii hin yaadinaa. Aangoon siyaasaa fi waraanaa harka gooftolii naannoo fi Raas Bitwaddad ture; mootonni fakkeessaa qofa turan.

Grade 9 History, fuula 156-188 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Sirna Siyaasaa fi Waamicha Aangoo AadaaGabatee wabiiKafa · Yem · Wolaita fi Gamo · +3

Mootummaa ykn Hawaasa	Maqaa Bulchaa	Garee Gorsitootaa ykn Dhaabbata Ijoo
Kafa	Tato	Mikkerecho (gorsitoota 12)
Yem	Tato yookiin Amno	Astessors (gorsitoota 12 Waso tiin durfaman)
Wolaita fi Gamo	Kawo	Wolaita Malla fi Tigre-Mala; yaa'ii Gamo Duletha
Dawuro fi Konta	Kati (Khati)	Kawuka dynasty; kella dhagaa ittisaa Kati Halala
Hadiya, Sidama, Kambata	Woma / Adila / Garada	Sera customary legal system; Woma-songo / Ogate
Gibe States (Jimma, Limmu)	Moti	Ce'umsa geggeessaa waraanaa Abba Dula kan Gadaa irraa

Yoom akka itti fayyadamtu

Maqaalee aangoo, sirna mootummootaa fi dhaabbilee bulchiinsa mootummoota kibbaa fi dhiha Itoophiyaa adda baasuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Waamicha Taatoo (Kaffaa fi Yem), Kaawoo (Walaayittaa fi Gaamoo) fi Kaatii (Daawuroo fi Kontaa) walitti hin makiinaa.

Grade 9 History, fuula 156-188 irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Boqonnaa 9

Kutaalee Hawaasa Kaappitaalizimii IndaastiriiGabatee wabiiBourgeoisie · Proletariat

Garee	Abbummaa	Gahee Hawaas-Dinagdee
Bourgeoisie	Warshaalee, maashinaroota, meeshaalee dheedhii fi oomishoota xumuraman	Kaappitaala to'ataniiru, hojjettoota kaffaltii mindeessaniiru, akkasumas gabaa bilisaa irraa bu'aa argataniiru
Proletariat	Humna hojii isaanii qofa qabaatan	Humna isaanii mindaa gadi aanaadhaan gurguran, kurfeeffannaa cimaa, hiyyummaa fi hojii daa'immanii danda'aniiru

Yoom akka itti fayyadamtu

Kutaalee hawaasaa lamaan yeroo Warraaqsa Indaastirii uumaman fi gahee dinagdee isaanii adda baasuuf fayyadamaa.

Of eeggadhu

Abbummaa qabeenyaa walitti hin makiinaa. Burjwaaziin abbootii warshaa fi meeshaalee yoo ta'an, pirooleetaariyaatiin humna isaanii qofa gurguratu.

Grade 9 History, fuula 189 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Teephoo Yeroo Bara Warraaqsaa 1775 hanga 1815Gabatee wabii1776 · 1789 · 1793 to 1794 · +4

Bara	Taatee	Faayidaa Ijoo
1776	US Declaration of Independence	Dhaloota USA kan qajeeltoowwan bilisummaa namaa irratti hundaa'e agarsiise
1789	Storming of the Bastille	Jalqabbii ifaa kan French Revolution agarsiise
1793 to 1794	Jacobin Reign of Terror	Sadarkaa dictatorship cimaa kan Robespierre dhaan dursamee fi guillotine fayyadame
1799	coup d'état Napoleon	Directory kuffisuun French Revolution xumure
1804	Napoleonic Code bahuu	Dhaloota yookiin sadarkaa osoo hin ilaallin walqixxummaa civil walfakkaataa mirkaneesse
1812	Invasion of Russia	Taktikootni scorched-earth kan Russia Grand Army Napoleon barbadeesse
1815	Battle of Waterloo	Mo'amuu waraanaa isa dhumaa kan Napoleon humnoota British fi Prussian tiin

Yoom akka itti fayyadamtu

Taateewwan gurguddoo Warraaqsa Ameerikaa, Warraaqsa Faransaay fi Bara Naapooliyoon qindeessuuf itti fayyadamaa.

Of eeggadhu

Naapooliyoon Waatarlootti kan injifatame bara 1812tti osoo hin taane bara 1815ttidha. Bara 1812tti duula Raashiyaatiin kufe.

Grade 9 History, fuula 189 irraa eegalee irraa qophaa'e; osoo hin ba'in dura yeroo lama mirkanaa'e

Barnoonni kun kutaawwan biroo keessatti

Qormaanni waan kutaan gadii barsiise gaafachuu hin dhiisu. Kaardiiwwan kutaawwan sanaas as jiru.

Barnoota kutaa 9 kan biroo

Kutaa kana keessaa wanti hanga ammaatti kaardii qabu hundi.

Gaaffii barattoonni gaafatan

Kaardiiwwan Seenaa kutaa 9 maal haguugu?: Kitaaba biyyaalessaa keessaa boqonnaawwan 9 irraa kaardii 24: Barnoota Seenaa fi Jijjiirama Tirannaa Namaa, Qaroommoota Addunyaa Durii Hanga Dh.K.B 500tti, Afrikaa fi Addunyaa Alaa 1500 hanga 1880tti, Mootummoota, Bulchiinsota fi Sochii Ummataa, Adeemsa Siyaasaa, Hawaasummaa fi Dinagdee Itoophiyaa fi kan biroo 4. Boqonnaa kamiyyuu fuuluma kana irratti kaardii tokkoon tokkoon fudhachuu dandeessa.
Kutaa 9 keessatti qormaanni biyyaalessaa ni jiraa?: Hin jiru. Itoophiyaan qormaata biyyaalessaa kan kennitu kutaa 6, kutaa 8 fi kutaa 12 qofaafi. Kaardiiwwan kunneen qormaata mana barumsaa keetiif, akkasumas qormaata biyyaalessaa waggaa muraasa booda dhufuuf oolu.
Kaardiiwwan kunneen eessaa dhufan?: Kitaaba Ministeera Barnootaa kutaa kanaaf qophaa'e, Grade 9 History irraa fudhataman. Achumaan marsaan lammaffaa boqonnicha arguu hin dandeenye foormulaa, lakkoofsa dhaabbataa fi tarree gabatee tokkoon tokkoon irra deebi'ee shallaga; wanta inni mirkaneessuu hin dandeenye osoo hin ba'in qaba.
Kun bilisaa?: Eeyyee. Kaardiin as jiru hundi bilisaan dubbifama; waraqaan maxxansaaf qophaa'es bilisaan buufama. Lamaanuu herrega hin gaafatan.
Kun yeroo dhumaaf yoom mirkanaa'e?: 30 Hagayya 2026. Kaardiiwwan boqonnaa boqonnaadhaan dhufu; sararri tokkoon tokkoon isaanii jalaa yeroo kaardiin sun dhumaaf dubbifame agarsiisa.

Qayyabadhu; ergasii of qori

Temari kaardiiwwan kana gara gaaffii shaakalaatti jijjiira; utuu hojjettuu ni sirreessa; wanti si hin galinis barsiisaa AI tiin ni ibsama.

Bilisaan jalqabi